O'zbek tilidagi yangiliklar00:562026 M11 20, Fri
Telegram X YouTube
⚡ SO'NGGI XABAR
»

‹ Barcha yangiliklar Texnologiya

Muhammad al-Xorazmiy kim? Algebra otasining hikoyasi

16-noyabr, 2026-yil, 12:00

WhatsApp Telegram X

Oilasi bugungi O'zbekiston hududidagi tarixiy Xorazmdan bo'lgan Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy IX asrda Bag'dodda yozgan kitobi bilan matematikaga yangi soha — algebrani olib kirdi. Hind raqamlari bilan hisoblash haqidagi asarining lotincha tarjimasida uning ismi «Algoritmi» deb yozilgan; bugun informatikaning asosiy tushunchalaridan biri bo'lgan «algoritm» so'zi shundan kelib chiqqan. Hayoti haqida ma'lumot kam, ammo asarlarining ta'siri ming yildan ortiq davom etmoqda.

Muhammad al-Xorazmiy kim? Algebra otasining hikoyasi

Qisqacha
  • Kim? To'liq ismi Abu Ja'far Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy. Matematik, astronom va geograf; islom olamida algebra fanining asoschisi hisoblanadi.
  • Qayerdan? Taxminan 780-yilda tug'ilgan deb hisoblanadi. «Al-Xorazmiy» nisbasi uning oilasi tarixiy Xorazmdan — bugungi O'zbekistonning Xorazm viloyati va unga tutash hududlardan ekanini ko'rsatadi.
  • Eng mashhur asari: «Al-kitob al-muxtasar fi hisob al-jabr val-muqobala». «Algebra» so'zi dunyoga shu kitob nomidan tarqalgan.
  • «Algoritm» so'zi qayerdan? Hind raqamlari bilan hisob haqidagi kitobining lotincha tarjimasi «Algoritmi de numero Indorum» deb nomlanadi; «Algoritmi» — uning ismining lotincha shakli.
  • Vafoti: Aniq sanasi noma'lum; 847-yildan keyin, ehtimol taxminan 850-yilda Bag'dodda vafot etgan deb hisoblanadi.

Muhammad al-Xorazmiy: algebra asoschisi, algoritm kashshofi

Avvalo bir izoh: uning hayoti haqida nimalar ma'lum?

Al-Xorazmiy asarlari butun dunyoga mashhur, ammo hayoti deyarli hujjatlashtirilmagan olimlardan biri. Uning tug'ilgan yili ham, tug'ilgan joyi ham aniq qayd etilmagan. Ma'lumotlarning aksariyati X asrda yashagan kitobfurush va tarjimai hol muallifi Ibn an-Nadimning «Al-Fihrist» asariga, tarixchi at-Tabariyning qisqa qaydlariga va al-Xorazmiyning o'z kitoblariga yozgan muqaddimalariga asoslanadi. Turkiya Diyonat vaqfi Islom ensiklopediyasi (TDV) uni ismi o'xshash boshqa olimlar, masalan, Banu Muso aka-ukalaridan Abu Ja'far Muhammad ibn Muso bilan tez-tez adashtirishlariga e'tibor qaratadi.

Shu sababli ushbu maqolada «aniq ma'lum bo'lgan», «manbalar xabar qilgan» va «keyinchalik qo'shilgan talqin» bir-biridan ajratib hikoya qilinadi. Ommabop matnlarda al-Xorazmiyga nisbat beriladigan ayrim kashfiyotlar va so'zlar ham hujjatlar bilan solishtiriladi.

1. Xorazmlik olim: taxminan 780-yil

Al-Xorazmiy taxminan 780-yilda tug'ilgan deb taxmin qilinadi. Ismidagi «al-Xorazmiy» nisbasi oilasining Amudaryo quyi oqimidagi tarixiy Xorazmdan ekanini ko'rsatadi. Bu hudud bugun asosan O'zbekistonning Xorazm viloyati va Qoraqalpog'iston, shuningdek, Turkmanistonning bir qismini o'z ichiga oladi. Qadimiy Xiva shahri bugun al-Xorazmiy xotirasi ulug'lanadigan asosiy joylardan biri: u yerda olimga haykal o'rnatilgan.

U Xorazmning o'zida tug'ilganmi yoki oilasi Iroqqa ko'chib o'tganidan keyin dunyoga kelganmi — aniq emas; ayrim manbalar uning Bag'dod yaqinida tug'ilgan bo'lishi mumkinligini ham muhokama qiladi. Aniq ma'lumki, u ilmiy hayotining katta qismini Abbosiylar poytaxti Bag'dodda o'tkazgan.

2. Bag'dod va Bayt ul-hikma: IX asr boshi

Al-Xorazmiyning faoliyat yillari Abbosiy xalifa Ma'mun hukmronligiga (813–833) to'g'ri keladi. Ma'mun yunon, fors va sanskrit tillaridagi ilmiy asarlarning arab tiliga tarjima qilinishini qo'llab-quvvatlagan. Bag'doddagi «Bayt ul-hikma» (Donishmandlik uyi) bu tarjima va tadqiqot faoliyatining markazi sifatida tilga olinadi.

Manbalar al-Xorazmiy Bayt ul-hikma olimlari orasida bo'lganini xabar qiladi; ayrim nashrlar uni kutubxona va astronomlar guruhi rahbarlaridan biri deb ta'riflaydi, biroq uning lavozimi hujjatlarda bevosita yozilmagan. Al-Xorazmiy algebra kitobi va astronomik jadvallarini xalifa Ma'munga bag'ishlagan. At-Tabariy qaydidan uning Ma'mundan keyin xalifa Vosiq huzurida ham bo'lgani va 847-yilda Vosiq vafot etganida uning yonida turgani ma'lum bo'ladi.

3. Algebraning tug'ilishi: «Al-jabr val-muqobala», taxminan 820–830-yillar

Al-Xorazmiyni jahon tarixiga olib kirgan asar — «Al-kitob al-muxtasar fi hisob al-jabr val-muqobala» («Al-jabr va al-muqobala hisobi haqida qisqacha kitob»). Kitobning yozilgan vaqti manbalarda 813–833-yillar oralig'ida, ko'pincha taxminan 820–830-yillar deb ko'rsatiladi.

Al-Xorazmiy bu kitobda tenglamalarni tizimli ravishda tasnifladi. Britannica ma'lumotiga ko'ra, birinchi va ikkinchi darajali tenglamalar oltita standart turga bo'lingan: kvadratlar ildizlarga teng, kvadratlar sonlarga teng, ildizlar sonlarga teng, kvadratlar va ildizlar sonlarga teng, kvadratlar va sonlar ildizlarga teng, ildizlar va sonlar kvadratlarga teng. Hozirgi yozuvda bular ax²=bx, ax²=c, bx=c, ax²+bx=c, ax²+c=bx va bx+c=ax² tenglamalaridir.

Al-Xorazmiy har bir tur uchun yechish qoidasini berdi va bu qoidalarni geometrik shakllar bilan isbotladi. Kitobdagi mashhur misol: «O'nta ildizi qo'shilganda 39 bo'ladigan kvadrat qaysi?», ya'ni bugungi tilda x²+10x=39 tenglamasi. Al-Xorazmiy uni bugun «to'la kvadratga keltirish» deb ataladigan usul bilan yechgan. Kitobda birorta ham belgi yo'q: butun matematika so'zlar bilan bayon qilingan. «Al-jabr» tenglamaning bir tomonidagi yetishmayotgan hadni ikkinchi tomonga o'tkazib to'ldirishni, «al-muqobala» esa ikki tomondagi o'xshash hadlarni o'zaro qisqartirishni anglatgan.

Kitobning ikkinchi yarmi amaliyotga bag'ishlangan: meros taqsimoti, savdo, o'lchash va vasiyat hisoblari. Al-Xorazmiy muqaddimada asarni odamlar kundalik ishlarida va meros taqsimotida muhtoj bo'ladigan hisoblarni yengillashtirish uchun yozganini aytadi.

4. Hind raqamlari va «algoritm» so'zi

Al-Xorazmiyning ikkinchi katta ta'siri hind kelib chiqishli o'nlik pozitsion sanoq tizimini bayon qilgan arifmetika kitobi bilan bog'liq. Bu asarning arabcha asli bugun saqlanmagan; matn lotincha tarjimasi orqali ma'lum. Tarjimaning asosiy qo'lyozmasi «Dixit Algorizmi» («Algorizmi aytdi») so'zlari bilan boshlanadi va asar «Algoritmi de numero Indorum» («Algoritmining hind sonlari haqidagi kitobi») nomi bilan tanilgan.

Yevropada «algorismus» dastlab hind-arab raqamlari bilan hisoblash usulining nomi bo'lgan. Vaqt o'tishi bilan uning ma'nosi kengayib, bugungi «algoritm» tushunchasiga — muammoni qadam-baqadam yechadigan qoidalar ketma-ketligiga aylangan. Shu tariqa kompyuter dasturlari asosida turgan bu tushuncha IX asr olimining ismini o'zida saqlab qolgan.

Nolni al-Xorazmiy kashf etganmi?

Yo'q. Nol va o'nlik pozitsion tizim Hindistonda ishlab chiqilgan; hind matematigi Braxmagupta VII asrdayoq nol bilan amallar qoidalarini yozgan edi. Al-Xorazmiyning xizmati shundaki, u bu tizimni arab tilida tushunarli va o'rgatish mumkin bo'lgan shaklda bayon qildi, kitobining tarjimalari esa uning Yevropaga tarqalishiga yordam berdi. Ommabop matnlardagi «nolning tarqalishiga yetakchilik qildi» degan ifoda shu ma'noda to'g'ri, «nolni kashf etdi» degan ifoda esa to'g'ri emas.

5. Astronomiya: «Zij as-Sindhind»

Al-Xorazmiy astronomiyada ham muhim asar qoldirgan: «Zij as-Sindhind» yoki «Zij al-Xorazmiy» nomi bilan ma'lum astronomik jadvallar. TDV ensiklopediyasi bu asarni islom olamida bizgacha yetib kelgan eng qadimgi astronomik zij deb ta'riflaydi. Asarda Quyosh, Oy va beshta sayyora harakatini hisoblash jadvallari, tutilishlar hisobi va trigonometrik jadvallar bo'lgan; u hind astronomiya an'anasidan foydalanib tuzilgan.

Bu jadvallarning arabcha asli ham yo'qolgan. Asar XI asrda andaluslik astronom al-Majritiy qayta ishlagan nusxasi va XII asrda ingliz olimi Adelard Batskiyning lotincha tarjimasi orqali bizgacha yetib kelgan.

6. Geografiya: «Kitob surat al-arz», 833-yil

Al-Xorazmiyning «Kitob surat al-arz» («Yer surati kitobi») geografik asari manbalarga ko'ra 833-yilda yakunlangan. Asar yunon olimi Ptolemeyning «Geografiya»sidagi shaharlar, tog'lar, daryolar va qirg'oqlar koordinatalari ro'yxatiga tayanadi, ammo al-Xorazmiy uni tuzatib va kengaytirib qayta yaratgan. Kitobning ma'lum yagona arabcha qo'lyozmasi Strasburgdagi kutubxonada saqlanadi.

Al-Xorazmiyning eng ko'p tilga olinadigan tuzatishlaridan biri Ptolemey O'rta yer dengizining uzunligini juda katta ko'rsatgani bilan bog'liq: al-Xorazmiy bu uzunlikni haqiqatga ancha yaqin bergan. U, shuningdek, islom geograflari uzoq vaqt foydalangan boshlang'ich meridianni belgilagan.

U Yerni o'lchashda qatnashganmi?

Xalifa Ma'mun meridianning bir darajasi uzunligini o'lchashni astronomlarga topshirgan. Ayrim manbalar al-Xorazmiy bu o'lchovni o'tkazgan guruh tarkibida bo'lganini yozadi, ba'zi ommabop nashrlar esa uni guruh rahbari deb da'vo qiladi. Biroq uning ishtirokini batafsil ko'rsatadigan birlamchi hujjat yo'q; bu o'lchov bilan eng ko'p bog'lanadigan nomlar orasida Banu Muso aka-ukalari ham bor. Shu sababli al-Xorazmiyning o'lchovdagi roli aniq dalil emas, balki manbalar xabar qilgan ehtimol sifatida qaralishi kerak.

7. Yevropaga yo'l: XII asr tarjimalari

Al-Xorazmiy asarlari XII asrda Andalus va Ispaniyada qilingan tarjimalar orqali Yevropaga yetib borgan. Ingliz olimi Robert Chesterlik algebra kitobini 1145-yilda Segoviyada «Liber algebrae et almucabala» nomi bilan lotin tiliga tarjima qilgan; «algebra» so'zi Yevropa tillariga shu yo'l bilan kirgan. Italiyalik tarjimon Gerard Kremonalik ham bu asarning yana bir lotincha tarjimasini qilgan.

Bu tarjimalar asrlar davomida Yevropa universitetlarida darslik sifatida o'qitilgan. Hind-arab raqamlarining Yevropada keng tarqalishida ham al-Xorazmiy arifmetika kitobining tarjimalari va undan keyingi asarlar ta'sir ko'rsatgan.

8. So'nggi yillari va vafoti: 847-yildan keyin

Al-Xorazmiy hayotining so'nggi davri haqida ma'lumot juda kam. At-Tabariy qaydidan uning xalifa Vosiq 847-yilda vafot etganida yonida bo'lgani anglashiladi. TDV ensiklopediyasi vafot sanasini «232/847-yildan keyin» deb beradi; ko'plab manbalar esa taxminan 850-yil va Bag'dodni ko'rsatadi. Qabri qayerdaligi noma'lum.

9. Al-Xorazmiy merosi bugun qayerda yashaydi?

Al-Xorazmiy nomi bugun uchta so'zda yashaydi: «algebra», «algoritm» va ispancha «guarismo» (raqam). Matematikani og'zaki qoidalardan tizimli usulga olib chiqqan algebra kitobi keyingi asrlarda Umar Xayyomdan Yevropa matematiklarigacha cho'zilgan keng an'ananing boshlang'ich nuqtalaridan biri bo'ldi.

Informatika va sun'iy intellektda qo'llaniladigan «algoritm» tushunchasi uning nomini olgan bo'lsa-da, bu sohalar asosini bevosita al-Xorazmiy qo'ygan deyish to'g'ri bo'lmaydi. Uning merosi bilvosita: qadam-baqadam yechish usuli g'oyasi, o'nlik sanoq tizimining tarqalishi va algebraning mustaqil fanga aylanishi asrlar o'tib rivojlangan bu fanlar poydevoriga hissa qo'shgan.

Al-Xorazmiy vatani deb hisoblanadigan O'zbekistonda katta hurmat bilan yodga olinadi. Toshkentdagi Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti uning nomini oladi, Xivada esa uning xotirasiga haykal o'rnatilgan.

«Unutilmas so'z» al-Xorazmiyga tegishlimi?

Internetda va ayrim tasvirlarda al-Xorazmiyga nisbat beriladigan «Bilim aql va mehnat bilan qo'lga kiritiladi; u insonga yo'l ko'rsatadi va hayotni yengillashtiradi» kabi so'zlar uning asarlarida hujjatlashtirilgan iqtibos emas. Al-Xorazmiyning ma'lum yagona shaxsiy ifodalari — kitoblari muqaddimalaridagi bag'ishlov va maqsad haqidagi jumlalar. Algebra kitobining muqaddimasida u asarni odamlar meros, vasiyat, savdo va o'lchashda muhtoj bo'ladigan hisoblarni yengillashtirish uchun yozganini aytadi. Bu fikr unga nisbat beriladigan so'z ruhiga yaqin bo'lsa-da, so'zning o'zi al-Xorazmiyga tegishli emas.

Qisqa xronologiya

  • Taxminan 780: Tug'ilgan; oilasi Xorazmdan.
  • 813–833: Xalifa Ma'mun davri; Bag'dodda Bayt ul-hikma doirasida ishlagan.
  • Taxminan 820–830: «Al-jabr val-muqobala»ni yozib, Ma'munga bag'ishlagan.
  • Shu davr: Hind raqamlari bilan hisob kitobi va «Zij as-Sindhind» astronomik jadvallari.
  • 833: «Kitob surat al-arz» geografik asari yakunlangan.
  • 847: Xalifa Vosiq vafot etganida uning yonida bo'lgan.
  • Taxminan 850: Bag'dodda vafot etgan deb hisoblanadi.
  • 1145: Robert Chesterlik algebra kitobini lotin tiliga tarjima qilgan.
Ibn Arabiyning bashoratlari: Usmonlilar davlatini oldindan bilganmi?Keyingi xabarIbn Arabiyning bashoratlari: Usmonlilar davlatini oldindan bilganmi?

Turk tilidagi asl matn: El-Harezmî kimdir? Cebirin babasının hikâyesi