O'zbek tilidagi yangiliklar00:202026 M11 20, Fri
Telegram X YouTube
⚡ SO'NGGI XABAR
»

‹ Barcha yangiliklar Dunyo

Mahatma Gandi kim? Zo'ravonliksiz qarshilik hikoyasi

19-noyabr, 2026-yil, 12:00

WhatsApp Telegram X

Hindistonning g'arbidagi kichik port shahrida tug'ilgan Mohandas Karamchand Gandi Londonda huquqshunoslikni o'qidi, Janubiy Afrikada kamsitishga duch keldi va o'sha yerda ishlab chiqqan zo'ravonliksiz qarshilik usulini o'z mamlakatining mustaqillik kurashiga olib kirdi. Tuz yurishi bilan butun dunyo e'tiborini tortdi, umrining olti yildan ortig'ini qamoqda o'tkazdi; mustaqillikdan besh yarim oy o'tib suiqasd natijasida halok bo'ldi.

Mahatma Gandi kim? Zo'ravonliksiz qarshilik hikoyasi

Qisqacha
  • Kim? Hindiston mustaqillik harakatining yo'lboshchisi, zo'ravonliksiz qarshilik (satyagraha) g'oyasining asoschisi. Asl ismi Mohandas Karamchand Gandi; "Mahatma" ("ulug' ruh") unga keyinroq berilgan unvondir.
  • Tug'ilgan: 1869-yil 2-oktabr, Hindistonning Gujarot o'lkasidagi Porbandar.
  • Burilish nuqtasi: 1893-yil 7-iyunda Janubiy Afrikada, birinchi toifa chiptasi bo'lishiga qaramay, Pitermaritsburg bekatida poyezddan tushirib yuborildi.
  • Eng mashhur harakati: 1930-yil 12-mart — 6-aprel kunlaridagi Tuz yurishi; taxminan 240 mil (390 kilometrga yaqin) yo'l bosib, Dandi sohilida tuz oldi.
  • Qamoq: tarjimai hol muallifi Luis Fisher hisobiga ko'ra Hindistonda 2089 kun, Janubiy Afrikada 249 kun; jami taxminan 2338 kun.
  • Nobel: 1937, 1938, 1939, 1947 va 1948-yillarda Tinchlik mukofotiga nomzod qilib ko'rsatildi; mukofotni olmadi.
  • Vafoti: 1948-yil 30-yanvarda Yangi Dehlida suiqasd natijasida, 78 yoshida.

Mahatma Gandi haqida maxsus material: zo'ravonliksiz qarshilik ramzi

Ramz haqida so'zlaganda afsonani haqiqatdan ajratish

Gandi XX asrning eng ko'p iqtibos keltiriladigan shaxslaridan biri; biroq unga nisbat beriladigan so'zlarning katta qismining yozma manbasi yo'q. Eng mashhurlaridan biri — "Mening hayotim — mening xabarimdir" degan so'z esa hujjat bilan tasdiqlanadiganlar qatoriga kiradi: 1947-yilda undan xabar so'ralganda bu jumlani bengal tilida bir varaqqa yozgani aytiladi. Qaysi munosabat bilan yozgani haqida rivoyatlar farqlanadi: biriga ko'ra Kalkuttadan jo'nab ketayotganda, boshqasiga ko'ra amerikalik talabalar uchun xabar so'ragan jurnalistga yozgan.

Ikkinchi keng tarqalgan yanglishish — Gandi bitta uzoq muddatli qamoq jazosini o'tagan degan fikr. Aslida Gandi 1908-yildan 1944-yilgacha Janubiy Afrikada va Hindistonda ko'p marta hibsga olingan va turli muddatlarga qamalgan. Uchinchisi "Mahatma" unvoni bilan bog'liq: bu ism emas, sanskrit tilida "ulug' ruh" ma'nosini bildiruvchi hurmat ifodasidir. Unvonni birinchi bo'lib shoir Rabindranat Tagor qo'llagani ko'p aytiladi, ammo bu aniq emas, boshqa ismlar ham tilga olinadi. Gandining o'zi bu unvondan noqulaylik sezishini yozgan.

"Iz qoldirganlar" turkumimizning o'ninchi nomi bo'lgan ushbu materialda Gandining hayotini tug'ilishidan vafotigacha hujjat bilan tasdiqlangan voqealar asosida hikoya qilamiz, munozarali jihatlariga esa alohida bo'lim ajratamiz.

1. Porbandardagi bolalik: 1869–1888

Mohandas Karamchand Gandi 1869-yil 2-oktabrda Arabiston dengizi sohilidagi Porbandarda tug'ildi. Otasi Karamchand Gandi kichik bir knyazlikning bosh vaziri edi; onasi Putlibay dindor ayol bo'lib, tez-tez ro'za tutardi. Gandining keyingi hayotida ro'za va soddalikning tutgan o'rnini ko'pchilik tarjimai hollar onasining ta'siri bilan bog'laydi.

O'sha davr odatiga ko'ra, u 13 yoshida o'zi bilan tengdosh Kasturbaga uylantirildi. U tortinchoq, o'rtacha o'qiydigan o'quvchi edi. Otasi vafot etgach, oilasi u ham amaldor bo'la olishi uchun Angliyada huquqshunoslikni o'qishiga qaror qildi.

2. Londonda huquq ta'limi: 1888–1891

Gandi 1888-yil sentabrda Londonga yo'l oldi va advokatlar tayyorlaydigan to'rt muassasadan biri — Inner Templga o'qishga kirdi. Ketishdan oldin onasiga go'sht yemaslikka va ichkilik ichmaslikka so'z bergan edi; Londonda vegetarianlar davrasi bilan tanishdi, turli dinlarning matnlarini o'qidi. 1891-yilda advokatlikka qabul qilindi va Hindistonga qaytdi. Qaytgach, onasi vafot etganini bildi. Bombeyda advokatlik qilishga urindi, ammo sudda so'zlashga qiynaldi va muvaffaqiyatga erisha olmadi.

3. Janubiy Afrika va satyagrahaning tug'ilishi: 1893–1914

1893-yilda u hindistonlik bir savdogarning ishi bo'yicha bir yilga Janubiy Afrikaga ketdi. U yerda 21 yil qolib ketdi. Kelganidan ko'p o'tmay, 1893-yil 7-iyunda, birinchi toifa chiptasi bo'lsa-da, terisining rangi tufayli undan kupeni tark etish talab qilindi; rad etgach, Pitermaritsburg bekatida poyezddan tushirib yuborildi. Tunni sovuq kutish zalida o'tkazdi. Bu voqea uning hayot yo'nalishini o'zgartirgan lahza sifatida tilga olinadi.

1894-yilda hindlarning huquqlarini himoya qilish uchun Natal hind kongressini tuzishga boshchilik qildi. 1906-yilda Transvaal hukumati hindlarni barmoq izlarini topshirib ro'yxatdan o'tishga majbur qiluvchi qoida tayyorlaganda, Yoxannesburgdagi yig'ilishda qonunga zo'ravonliksiz qarshi turish haqida qaror qabul qilindi. Gandi bu usulga "satyagraha" deb nom berdi: sanskritcha "satya" (haqiqat) va "agraha" (mahkam tutish) so'zlaridan tuzilgan tushuncha "haqiqat kuchi" deb tarjima qilinadi. U ilk bor 1908-yil yanvarda qamoqqa tushdi; Janubiy Afrikada jami 249 kun qamoqda bo'ldi.

4. Hindistonga qaytish va ilk kampaniyalar: 1915–1919

Gandi 1915-yil 9-yanvarda Hindistonga qaytdi; bu sana bugun Hindistonda xorijdagi hindlar kuni sifatida nishonlanadi. Birinchi yilini mamlakat bo'ylab safarda o'tkazdi. 1917-yilda Bihar shtatining Champaran tumanida ingliz plantatsiya egalari tomonidan indigo ekishga majbur qilingan dehqonlar uchun ilk yirik kampaniyasini o'tkazdi va ma'muriyat dehqonlar foydasiga chora ko'rishga majbur bo'ldi.

1919-yilda mustamlaka ma'muriyatining sudsiz hibsga olishga yo'l qo'yuvchi qonunlariga qarshi butun mamlakat bo'ylab ish tashlashga chaqirdi. O'sha yili aprelda Amritsarda ingliz qo'mondonligi ostidagi askarlarning qurolsiz olomonga o't ochishi va yuzlab kishining halok bo'lishi Gandining ingliz boshqaruviga qarashini tubdan o'zgartirdi.

5. Hamkorlik qilmaslik harakati va ilk uzoq qamoq: 1920–1924

Gandi 1920-yilda Hindiston milliy kongressi boshchiligida hamkorlik qilmaslik harakatini boshladi: ingliz mollari, maktablari, sudlari va unvonlarini boykot qilishga chaqirdi. Qo'l dastgohida to'qilgan matoni (khadi) va charxni iqtisodiy mustaqillik ramziga aylantirdi; o'zi ham faqat qo'lda to'qilgan oq mato kiya boshladi.

1922-yil fevralda Chauri Chaura qishlog'ida g'azablangan olomon politsiya bo'limiga o't qo'ydi, politsiyachilar halok bo'ldi. Gandi harakat zo'ravonlikka og'ib ketayotganini aytib, kampaniyani to'xtatdi. Bu qarorni o'z safdoshlari ham tanqid qildi. O'sha yili u g'alayonga undash ayblovi bilan sud qilinib, olti yilga qamaldi; 1924-yilda sog'lig'i tufayli ozod qilindi.

6. Tuz yurishi: 1930

Ingliz ma'muriyati tuz ishlab chiqarish va sotishni o'z monopoliyasida ushlab turar, eng kambag'al dehqon ham ishlatadigan tuzdan soliq olardi. Gandi bu qonunni buzishga qaror qildi. 1930-yil 12-martda Ahmadobod yaqinidagi Sabarmati ashramidan o'nlab hamrohlari bilan yo'lga chiqdi; manbalar bu sonni 78 yoki 79 deb beradi. Taxminan 240 mil yo'l bosib, 6-aprelda Dandi sohiliga yetib keldi va dengiz suvidan tuz olib, qonunni ramziy ravishda buzdi.

Yurish yo'l davomida minglab kishilarning qo'shilishi bilan kengaydi va jahon matbuotida keng yoritildi. Shundan so'ng butun mamlakatda o'n minglab kishi tuz qonunini buzgani uchun hibsga olindi; may oyida Gandining o'zi ham qo'lga olindi. 1931-yilda Britaniya vitse-qiroli lord Irvin bilan tuzilgan kelishuvdan so'ng ozod qilindi va o'sha yili Londondagi Davra suhbati konferensiyasida Kongress vakili sifatida qatnashdi.

7. "Hindistonni tark et": 1942–1944

Ikkinchi jahon urushi davom etayotgan paytda, 1942-yil 8-avgustda Kongress Bombeyda inglizlarning mamlakatdan chiqib ketishini talab qiluvchi "Hindistonni tark et" qarorini qabul qildi. Gandi shu yerda "Bajar yoki o'l" chaqirig'ini aytdi. Ertasi kuni ertalab Kongressning barcha rahbarlari bilan birga hibsga olindi va Punedagi Og'axon saroyida saqlandi.

Bu so'nggi qamoq shaxsiy yo'qotishlar bilan o'tdi: uzoq yillar kotibi bo'lgan Mahadev Desai shu yerda vafot etdi; 62 yillik umr yo'ldoshi Kasturba ham 1944-yil fevralda hibsda olamdan o'tdi. Gandi sog'lig'i yomonlashgani sababli 1944-yil mayda ozod qilindi. Bu uning oxirgi qamog'i edi.

8. Mustaqillik va bo'linish: 1947

Hindiston 1947-yil 15-avgustda mustaqillikka erishdi; ammo mamlakat Hindiston va Pokistonga bo'lindi. Bo'linish tarixdagi eng katta ko'chish to'lqinlaridan biriga va juda ko'p qurbonlarga olib kelgan jamoalararo zo'ravonlikka sabab bo'ldi. Butun umri davomida hindular va musulmonlar birligini yoqlagan Gandi bo'linishga qarshi edi.

Mustaqillik kuni Gandi Dehlidagi tantanalarda bo'lmadi. Bir kun oldingi ibodat yig'inida tantanalarda qatnashish uchun Dehliga bormasligini aytgan, 15-avgustni zo'ravonlik davom etayotgan Kalkuttada, Beliaghata mahallasidagi bir uyda ro'za tutib va ibodat qilib o'tkazgan edi. O'sha kuni Kalkuttaning nisbatan tinch qolishida uning ishtiroki qanchalik ta'sir qilgani haqida fikrlar turlicha.

9. So'nggi oylari va suiqasd: 1948

Gandi so'nggi oylarini bo'linishdan keyin davom etgan zo'ravonlikni to'xtatishga urinib o'tkazdi. 1948-yil yanvarda Dehlida jamoalararo tinchlik uchun yana ochlik e'lon qildi. 1948-yil 30-yanvar oqshomida Yangi Dehlida o'zi turgan Birla uyining bog'idagi kechki ibodatga ketayotganida yaqin masofadan otilgan o'qdan halok bo'ldi. Hujumchi Gandini musulmonlarga haddan ortiq yon bosganlikda ayblagan hindu millatchisi Nathuram Godse edi. Godse sud qilindi va 1949-yilda qatl etildi.

Gandi vafot etganida 78 yoshda edi. Jasadi ertasi kuni Yamuna daryosi bo'yida kuydirildi; marosimda juda ko'p odam qatnashdi. Kuydirilgan joy — Raj Ghat bugun yodgorlik majmuasidir.

10. Qamoqda o'tgan yillar va berilmagan Nobel

Gandining qamoqda o'tkazgan vaqti bo'yicha eng ko'p tilga olinadigan hisob tarjimai hol muallifi Luis Fisherga tegishli: Hindiston qamoqxonalarida 2089 kun, Janubiy Afrika qamoqxonalarida 249 kun. Jami 2338 kun — olti yildan sal ko'proq; boshlanish va tugash kunlari hisobga olinish-olinmasligiga qarab turli hisoblarda o'n kuncha farq qiladi.

Gandi Nobel tinchlik mukofotiga besh marta nomzod qilib ko'rsatilgan: 1937, 1938, 1939, 1947 va 1948-yillarda. Mukofotni hech qachon olmagan. 1948-yilda u nomzodlar ko'rsatish muddati tugashidan ikki kun oldin o'ldirildi. Norvegiya Nobel qo'mitasi o'sha yili mukofotni hech kimga bermadi. Nobel jamg'armasining o'z nashrida Gandi "yetishmayotgan laureat" deb ataladi.

11. Munozarali jihatlari

Gandi merosi faqat maqtov bilan tilga olinmaydi; tarixchilar va faollar uch yo'nalishda tanqid bildiradi.

Janubiy Afrika davri: Gandi Janubiy Afrikadagi ilk yillarida yozgan ayrim matnlarida qora tanli afrikaliklarga nisbatan kamsituvchi iboralar ishlatgani va kurashini hindlar huquqlari bilan cheklagani tadqiqotchilar tomonidan hujjatlashtirilgan. Uni yoqlovchilar qarashlari yillar davomida o'zgarganini aytadi; tanqidchilar esa bu matnlarni e'tibordan chetda qoldirmaslik kerakligini ta'kidlaydi.

Kasta masalasi va Ambedkar: 1932-yilda ingliz ma'muriyati o'sha davrda "tegib bo'lmaydiganlar" deb atalgan qatlamga alohida saylov ro'yxati beruvchi tartibni e'lon qildi. Bu qatlamning yo'lboshchisi Bhimrao Ambedkar ushbu tartibni qo'llab-quvvatlardi. Gandi bu hindu jamiyatini bo'lib yuborishini aytib, 1932-yil 20-sentabrda Punedagi Yeravada qamoqxonasida ochlik boshladi. 24-sentabrda tuzilgan Pune bitimiga ko'ra alohida saylov ro'yxatidan voz kechildi, evaziga bu qatlamga ajratilgan o'rinlar soni ko'paytirildi. Ambedkar bu bitimga bosim ostida rozi bo'lgan-bo'lmagani bugun ham muhokama qilinadi.

Bo'linish: Gandini bir tomon bo'linishning oldini ololmagani uchun, boshqa tomon esa musulmonlarga haddan ortiq yaqin turgani uchun tanqid qilgan. Uni o'ldirgan shaxs ham aynan shu ikkinchi ayblovni asos qilib ko'rsatgan.

12. Merosi bugun qayerda yashayapti?

Gandining zo'ravonliksiz qarshilik usuli undan keyin dunyoning turli joylaridagi harakatlarga ilhom berdi. AQShdagi fuqarolik huquqlari harakati yo'lboshchisi Martin Lyuter King kichik bu usulni Gandidan o'rganganini ochiq aytgan; Janubiy Afrikada Nelson Mandela ham undan ta'sirlanganini bildirgan.

BMT Bosh Assambleyasi 2007-yilda qabul qilgan qarori bilan Gandining tug'ilgan kuni — 2-oktabrni Xalqaro zo'ravonliksizlik kuni deb e'lon qildi. Hindistonda bu kun rasmiy bayram; Gandi mamlakatda "millat otasi" deb ataladi, surati banknotalarda aks etgan. Gandi haqida to'g'ri hikoya qilish — uni benuqson avliyo sifatida ko'rsatish emas, balki qurolsiz qarshilik bilan imperiyani chekinishga majbur qilgan usulini ziddiyatlari va chegaralari bilan birga ko'rib chiqishdir.

Qisqa xronologiya

  • 1869-yil 2-oktabr: Porbandarda tug'ildi.
  • 1888–1891: Londonda huquqshunoslikni o'qidi, advokatlikka qabul qilindi.
  • 1893-yil 7-iyun: Pitermaritsburg bekatida poyezddan tushirib yuborildi.
  • 1894: Natal hind kongressi tuzildi.
  • 1906: satyagraha usulini boshladi.
  • 1915-yil 9-yanvar: Hindistonga qaytdi.
  • 1917: Champaran kampaniyasi.
  • 1920–1922: hamkorlik qilmaslik harakati; 1922-yilda qamoq.
  • 1930-yil 12-mart — 6-aprel: Tuz yurishi.
  • 1932-yil 24-sentabr: Pune bitimi.
  • 1942-yil 8-avgust: "Hindistonni tark et" qarori; ertasi kuni hibsga olindi.
  • 1944-yil may: oxirgi marta ozod qilindi.
  • 1947-yil 15-avgust: Hindiston mustaqil bo'ldi; Gandi bu kunni Kalkuttada ro'za bilan o'tkazdi.
  • 1948-yil 30-yanvar: Yangi Dehlida suiqasd natijasida halok bo'ldi.
O'zbekistonda islomiy bank litsenziyasini kimlar oldi?Keyingi xabarO'zbekistonda islomiy bank litsenziyasini kimlar oldi?

Turk tilidagi asl matn: Mahatma Gandhi kimdir? Şiddetsiz direnişin hikâyesi