O'zbek tilidagi yangiliklar00:302026 M11 20, Fri
Telegram X YouTube
⚡ SO'NGGI XABAR
»

‹ Barcha yangiliklar Dunyo

Nelson Mandela kim? Ozodlik ramzining hikoyasi

17-noyabr, 2026-yil, 12:00

WhatsApp Telegram X

Janubiy Afrikaning kichik bir qishlog'ida tug'ilgan Nelson Mandela irqiy ajratish tuzumi — aparteidga qarshi kurashi sababli 27 yilini qamoqda o'tkazdi. 1990-yilda ozod qilinganidan to'rt yil o'tib, mamlakatning birinchi qora tanli prezidenti bo'ldi. Qasos o'rniga yarashuvni tanlagani uchun butun dunyoda ozodlik va tenglik uchun kurashning ramziga aylandi.

Nelson Mandela kim? Ozodlik ramzining hikoyasi

Qisqacha
  • Kim? Tug'ilgandagi ismi Rolihlahla Mandela. Huquqshunos, Afrika Milliy Kongressi (AMK) yetakchisi, 1994–1999-yillarda Janubiy Afrika prezidenti. Xalq uni urug' nomi bilan "Madiba" deb ataydi.
  • Tug'ilgan: 1918-yil 18-iyul, Sharqiy Kap viloyatidagi Mvezo qishlog'i; tembu xalqining qirollik urug'iga mansub oila.
  • Qamoq: 1962-yil 5-avgustda hibsga olindi. 1964-yilgi Rivonia sud jarayonida sabotaj ayblovi bilan umrbod qamoq jazosiga hukm qilindi; 1990-yil 11-fevralda ozod qilindi.
  • Mukofot: 1993-yilgi Tinchlik bo'yicha Nobel mukofotini aparteid davrining so'nggi prezidenti F. V. de Klerk bilan birga oldi.
  • Prezidentlik: birinchi demokratik saylovdan so'ng 1994-yil 10-mayda qasamyod qildi; bir muddat ishlab, 1999-yilda lavozimdan ketdi.
  • Vafoti: 2013-yil 5-dekabrda, 95 yoshida Yoxannesburgdagi uyida vafot etdi.

Nelson Mandela haqida maxsus material: ozodlik, tenglik va tinchlik ramzi

Avval bir eslatma: afsona va haqiqatni ajratish

Nelson Mandela XX asrning eng ko'p tilga olinadigan yetakchilaridan biri. Shu sababli uning hayoti ko'pincha qisqartirib, ba'zan esa noto'g'ri hikoya qilinadi. Keng tarqalgan xatolardan biri — u 1962-yilda hibsga olingan kuniyoq umrbod qamoq jazosini olgan, degan gap. Aslida Mandela 1962-yilda besh yilga ozodlikdan mahrum qilindi; umrbod qamoq jazosi ikki yil o'tib, Rivonia sud jarayonida chiqarildi. Yana bir keng tarqalgan ma'lumot — u Vitvatersrand universitetining huquq fakultetini tamomlagan, degan gap. Mandela u yerda huquqni o'qigan, ammo diplom olmagan; huquq darajasini 1989-yilda, hali qamoqda ekanida sirtqi ta'lim orqali olgan.

Mandelani faqat "tinchliksevar avliyo" sifatida ko'rsatish ham to'liq emas. 1961-yilda tinch namoyishlar qattiq bostirilgach, AMK qurolli kurashga o'tdi va bu qaror ortida Mandela ham turgan edi. Ushbu materialda uning hayotini tug'ilishidan vafotigacha, Nelson Mandela jamg'armasi, Nobel qo'mitasi va tarixiy manbalar keltirgan hujjatlashtirilgan voqealar asosida xronologik tartibda hikoya qilamiz.

1. Mvezodan Qunuga: bolalik yillari, 1918–1937

Mandela 1918-yil 18-iyulda Janubiy Afrikaning Sharqiy Kap viloyatidagi Mvezo qishlog'ida tug'ildi. Otasi Gadla Genri Mfakanyisva tembu xalqining qirollik oilasiga maslahatchilik qilgan oqsoqol edi. Ota-onasi unga kosa tilida "daraxt shoxini tortuvchi", xalq orasidagi ma'nosiga ko'ra "tinchlikni buzuvchi" degan ma'noni anglatuvchi Rolihlahla ismini qo'ydi. "Nelson" ismini esa boshlang'ich maktabda o'qituvchisi bergan: o'sha davrda qora tanli bolalarga maktabda inglizcha ism berish odatiy hol edi.

Bolaligi oila ko'chib o'tgan Qunu qishlog'ida o'tdi. Otasi vafot etganda Mandela to'qqiz yoshda edi. Shundan so'ng uni tembu xalqining regenti Jongintaba Dalindyebo o'z himoyasiga oldi va u regentning saroyida ulg'aydi. Qabila yig'inlarida oqsoqollar hammani tinglab, umumiy qarorga kelishini kuzatishi u keyinchalik tez-tez eslaydigan yetakchilik saboqlaridan biriga aylandi.

2. Ta'lim va Yoxannesburg yillari: 1937–1943

Mandela Klarkberi va Xildtaundagi missionerlik maktablarida o'qiganidan so'ng qora tanli talabalarga oliy ta'lim beradigan kam sonli muassasalardan biri — Fort-Xer universitetiga o'qishga kirdi. 1940-yilda talabalar noroziligida qatnashgani uchun o'qishdan chetlatildi va bu yerda ta'limini tugata olmadi.

Uning uchun tayinlangan nikohdan qochib, Yoxannesburgga ketdi. Bu yerda yuridik idorada amaliyotchi bo'lib ishlar ekan, Janubiy Afrika universitetida (UNISA) sirtqi o'qidi; UNISA ma'lumotlariga ko'ra, bakalavr darajasini 1942-yilda oldi, diplom topshirish marosimi uchun 1943-yilda Fort-Xerga qaytdi. 1943-yilda Vitvatersrand universitetining huquq yo'nalishiga sirtqi talaba sifatida yozildi. Universitetning o'z ma'lumotiga ko'ra, u 1947–1949-yillarda yakuniy imtihonlarni uch marta topshirgan, ammo darajani ololmagan; ya'ni Mandela Vitvatersrand bitiruvchisi emas.

3. AMK va aparteidga qarshi kurash: 1944–1956

Mandela 1944-yilda Afrika Milliy Kongressiga (AMK) a'zo bo'ldi va o'sha yili Valter Sisulu, Oliver Tambo kabi safdoshlari bilan birga AMK Yoshlar ligasini tuzishda qatnashdi. Yoshlar ligasi partiyaning yanada qat'iyatli va ommaviy kurashga o'tishini yoqlardi.

1948-yilda hokimiyatga kelgan Milliy partiya irqiy kamsitishni "aparteid" nomli qonuniy tizimga aylantirdi. Qora tanlilar uchun yashash joyidan tortib maktab, avtobus va turmush o'rtog'ini tanlashgacha alohida qonunlar amal qildi. 1952-yilda AMK bu qonunlarga qarshi "Bo'ysunmaslik kampaniyasi"ni boshladi; Mandela ko'ngillilarga rahbarlik qildi. O'sha yili Oliver Tambo bilan birga Yoxannesburgda mamlakatdagi ilk qora tanli huquqshunoslar idoralaridan birini ochdi.

4. "Xiyonat jarayoni", Sharpevil va qurolli kurash: 1956–1962

1956-yil dekabrida Mandela yana 155 kishi bilan birga davlatga xiyonat ayblovi bilan hibsga olindi. Besh yilga yaqin davom etgan "Xiyonat jarayoni" 1961-yil martida barcha ayblanuvchilarning oqlanishi bilan yakunlandi.

Sud jarayoni davom etayotgan paytda, 1960-yil 21-martda Sharpevilda ruxsatnoma qonunlariga qarshi norozilik bildirayotgan olomonga politsiya o'q uzdi va 69 kishi halok bo'ldi. Hukumat favqulodda holat e'lon qildi va AMKni taqiqladi. Tinch noroziliklar natija bermayotganiga amin bo'lgan Mandela va safdoshlari 1961-yilda AMKning qurolli qanoti "Umkhonto we Sizwe" ("Millat nayzasi")ni tuzdi. Tashkilot ilk harakatlarini 1961-yil dekabrida davlat obyektlariga qarshi sabotajlar bilan boshladi; asoschilari dastlabki bosqichda inson qurbonlariga olib kelmaydigan nishonlar tanlanganini aytgan. 1962-yil boshida Mandela harbiy tayyorgarlik va yordam izlab, Afrika davlatlari va Londonga yashirin safar qildi.

5. Hibsga olinish va Rivonia sud jarayoni: 1962–1964

Qaytib kelganidan ko'p o'tmay, 1962-yil 5-avgustda Mandela KvaZulu-Natal viloyatidagi Xauik yaqinidagi yo'l nazorat postida qo'lga olindi. 1962-yil 7-noyabrda ishchilarni ish tashlashga undash va mamlakatdan ruxsatsiz chiqish uchun besh yilga ozodlikdan mahrum qilindi.

U jazoni o'tayotganida, 1963-yil iyulida politsiya Yoxannesburg yaqinidagi Rivoniyadagi fermaga reyd uyushtirib, "Umkhonto we Sizwe" rahbarlarini qo'lga oldi va hujjatlarni musodara qildi. Mandela ham shu ish bo'yicha qayta sudlandi. 1963-yil 9-oktyabrda boshlangan Rivonia sud jarayonida ayblov tomoni o'lim jazosini talab qildi.

1964-yil 20-aprelda Mandela guvohlik berish o'rniga ayblanuvchilar o'rindig'idan uch soatga yaqin nutq so'zladi. Oq va qora tanli barcha odamlar teng huquq bilan birga yashaydigan demokratik jamiyat idealini tasvirlab bergach, nutqini quyidagi so'zlar bilan yakunladi: "Bu men yashashni va erishishni umid qiladigan idealdir. Ammo zarur bo'lsa, bu men uchun o'lishga tayyor bo'lgan idealdir." 1964-yil 11-iyunda aybdor deb topilgan Mandela va yana yetti safdoshi 1964-yil 12-iyunda sabotaj ayblovi bilan umrbod qamoq jazosiga hukm qilindi.

6. Robben oroli va 27 yil: 1964–1990

Mandela jazosining katta qismini Keyptaun yaqinidagi Robben orolidagi qamoqxonada o'tkazdi. 1964-yildan 1982-yilgacha davom etgan bu davrda u kichik kamerada yashadi, ohak konida og'ir ishlarda ishladi; oilasi bilan uchrashuv va yozishmalar qattiq cheklangan edi. Onasi va katta o'g'lining dafn marosimida qatnashishiga ruxsat berilmadi.

1982-yilda u materikdagi Pollsmur qamoqxonasiga ko'chirildi. 1988-yilda sil kasalligidan davolangach, Paarl yaqinidagi Viktor-Verster qamoqxonasiga o'tkazildi va so'nggi yilini u yerda, nazoratchi uyida o'tkazdi. Bu yillarda hukumat vakillari bilan maxfiy muzokaralar boshlandi. Sirtqi huquq ta'limini ham shu yerda yakunladi: UNISA ma'lumotlariga ko'ra, 1989-yil 17-mayda, qamoqda ekanida sirtdan huquq darajasini oldi. Butun dunyoda "Mandelaga ozodlik" kampaniyalari o'tkazildi, Janubiy Afrikaga qarshi xalqaro sanksiyalar kuchaydi.

7. Ozodlik va muzokaralar: 1990–1994

1990-yil fevralida prezident F. V. de Klerk AMK ustidan taqiqni olib tashladi. 1990-yil 11-fevralda Mandela Viktor-Verster qamoqxonasidan piyoda chiqdi; 1962-yil 5-avgustdagi hibsga olinishidan beri taxminan 27,5 yil o'tgan edi. O'sha kuni u Keyptaunda o'n minglab odamlar oldida nutq so'zladi.

1991-yilda u AMK raisi etib saylandi. Keyingi yillar mamlakatni ba'zan ichki to'qnashuv yoqasiga olib kelgan zo'ravonliklar soyasida o'tgan og'ir muzokaralar bilan kechdi. Aparteid tuzumini tinch yo'l bilan tugatish va demokratik Janubiy Afrika poydevorini qo'yish yo'lidagi faoliyati uchun Mandela va de Klerk 1993-yilgi Tinchlik bo'yicha Nobel mukofotiga birgalikda sazovor bo'ldi.

8. Birinchi qora tanli prezident: 1994–1999

Janubiy Afrikada barcha voyaga yetgan fuqarolar ovoz bera oladigan ilk saylov 1994-yil 27-aprelda bo'lib o'tdi va AMK katta ko'pchilik ovoz oldi. Mandela 1994-yil 10-mayda Pretoriyada qasamyod qilib, mamlakatning birinchi qora tanli prezidenti bo'ldi; de Klerk uning o'rinbosarlaridan biri sifatida hukumatda qoldi.

Prezidentlik davridagi asosiy vazifa aparteidning chuqur yaralarini qayta ochmasdan mamlakatni birlikda saqlash edi. O'tmishdagi inson huquqlari buzilishlarini qayd etish uchun arxiyepiskop Desmond Tutu boshchiligida Haqiqat va yarashuv komissiyasi tuzildi. 1996-yilda yangi konstitutsiya qabul qilindi. 1995-yilgi regbi bo'yicha jahon chempionati finalida uzoq yillar oq tanli ozchilik ramzi hisoblangan terma jamoa formasida maydonga chiqishi yarashuv siyosatining eng ko'p esga olinadigan lahzalaridan biri bo'ldi. Mandela bir muddat ishladi va 1999-yilda lavozimni Tabo Mbekiga topshirdi.

9. So'nggi yillari va vafoti: 1999–2013

Lavozimdan ketgach, Nelson Mandela jamg'armasi orqali ta'lim, bolalar huquqlari va tinchlik yo'lidagi faoliyatini davom ettirdi. 2005-yilda o'g'li OITS sababli vafot etganini ochiq e'lon qilib, bu kasallik atrofidagi sukunatni buzishga harakat qildi. BMT Bosh Assambleyasi 2009-yil 10-noyabrdagi qarori bilan uning tug'ilgan kuni — 18-iyulni "Xalqaro Nelson Mandela kuni" deb e'lon qildi; bu kun 2010-yildan beri har yili nishonlanadi.

Mandela uzoq davom etgan o'pka infeksiyasidan so'ng 2013-yil 5-dekabrda, 95 yoshida Yoxannesburgning Xauton tumanidagi uyida, oilasi davrasida vafot etdi. O'n kunlik milliy motamdan keyin 2013-yil 15-dekabrda bolaligi o'tgan Qunu qishlog'ida dafn etildi.

10. "Ozod bo'lish" haqidagi so'zlar qayerdan olingan?

Mandelaga tegishli eng ko'p iqtibos keltiriladigan so'zlardan biri uning 1994-yilda nashr etilgan "Ozodlikka uzoq yo'l" (Long Walk to Freedom) avtobiografiyasida keladi. Kitobning oxiriga yaqin qismida shunday deyiladi: "Ozod bo'lish — bu faqat o'z kishanlaringizdan qutulish emas, balki boshqalarning ozodligini hurmat qiladigan va mustahkamlaydigan tarzda yashashdir." Internetda va tasvirlarda bu jumla ko'pincha qisqartirilgan holda tarqatiladi.

11. Mandelaning merosi

Mandelaning merosi faqat aparteidning tugaganida emas, balki bu tugash fuqarolar urushiga aylanmaganida ham ko'riladi. 27 yil qamoqda o'tirgan yetakchining o'zini qamagan tuzum vakillari bilan muzokara stoliga o'tirishi va qasos o'rniga yarashuvni yoqlashi dunyoning ko'plab mojarolar hududlarida namuna sifatida keltiriladi. Shu bilan birga, Janubiy Afrikada bugun ham saqlanib qolayotgan iqtisodiy tengsizlik uning davrida hal etilmagan muammolar qatorida tilga olinadi; tarixchilar Mandelani yutuqlari va ularning chegaralari bilan birga baholaydi.

Qisqa xronologiya

  • 1918-yil 18-iyul: Mvezoda tug'ildi.
  • 1940: talabalar noroziligi sababli Fort-Xerdan chetlatildi.
  • 1942–1943: UNISA bakalavr darajasi; Vitvatersrandda huquq ta'limini boshladi.
  • 1944: AMKga a'zo bo'ldi, Yoshlar ligasini tuzishda qatnashdi.
  • 1952: "Bo'ysunmaslik kampaniyasi"; Tambo bilan yuridik idora.
  • 1956–1961: "Xiyonat jarayoni"; oqlandi.
  • 1961: "Umkhonto we Sizwe" tuzildi.
  • 1962-yil 5-avgust: hibsga olindi; noyabrda besh yillik qamoq jazosi.
  • 1964-yil 12-iyun: Rivonia jarayonida umrbod qamoq.
  • 1964–1982: Robben oroli; so'ng Pollsmur va Viktor-Verster.
  • 1989: qamoqda huquq darajasini oldi.
  • 1990-yil 11-fevral: ozod qilindi.
  • 1993: de Klerk bilan Tinchlik bo'yicha Nobel mukofoti.
  • 1994-yil 10-may: Janubiy Afrikaning birinchi qora tanli prezidenti.
  • 1999: lavozimdan ketdi.
  • 2013-yil 5-dekabr: Yoxannesburgda vafot etdi.
Toshkentdan Astraxanga poyezd qachon qatnay boshlaydi?Keyingi xabarToshkentdan Astraxanga poyezd qachon qatnay boshlaydi?

Turk tilidagi asl matn: Nelson Mandela kimdir? Özgürlüğün simgesinin hikâyesi