Mahatma Gandhi kimdir? Şiddetsiz direnişin hikâyesi
- Kim? Hindistan bağımsızlık hareketinin önderi, şiddetsiz direniş (satyagraha) düşüncesinin kurucusu. Asıl adı Mohandas Karamchand Gandhi; "Mahatma" (yüce ruh) ona sonradan verilen bir unvandır.
- Doğumu: 2 Ekim 1869, Hindistan'ın Gucerat bölgesindeki Porbandar.
- Dönüm noktası: 7 Haziran 1893'te Güney Afrika'da, birinci mevki bileti olmasına rağmen Pietermaritzburg istasyonunda trenden indirildi.
- En bilinen eylemi: 12 Mart-6 Nisan 1930 tarihleri arasındaki Tuz Yürüyüşü; yaklaşık 240 mil (390 kilometreye yakın) yürüyerek Dandi kıyısında tuz yaptı.
- Hapis: Biyografi yazarı Louis Fischer'in hesabına göre Hindistan'da 2.089, Güney Afrika'da 249 gün; toplam yaklaşık 2.338 gün.
- Nobel: 1937, 1938, 1939, 1947 ve 1948'de Barış Ödülü'ne aday gösterildi; ödülü hiç almadı.
- Ölümü: 30 Ocak 1948'de Yeni Delhi'de uğradığı suikastta, 78 yaşında.

Bir simgeyi anlatırken efsane ile gerçeği ayırmak
Gandhi, 20. yüzyılın en çok alıntılanan isimlerinden biridir; ancak ona atfedilen sözlerin önemli bir kısmının yazılı kaynağı yoktur. En bilinenlerden biri olan "Benim hayatım mesajımdır" sözü ise belgelenebilenler arasındadır: 1947'de kendisinden bir mesaj istendiğinde bu cümleyi Bengalce olarak bir kâğıda yazdığı aktarılır. Hangi vesileyle yazdığı konusunda anlatılar ayrışır; bir anlatıma göre Kalküta'dan ayrılırken, bir başkasına göre Amerikalı öğrenciler için mesaj isteyen bir gazeteciye yazmıştır.
İkinci yaygın yanılgı, Gandhi'nin tek ve uzun bir hapis cezası çektiği düşüncesidir. Gerçekte Gandhi 1908'den 1944'e kadar, Güney Afrika'da ve Hindistan'da, çok sayıda kez tutuklanmış ve farklı sürelerle hapis yatmıştır. Üçüncüsü, "Mahatma" unvanıdır: Bu bir ad değil, Sanskritçe "yüce ruh" anlamına gelen bir saygı ifadesidir. Unvanı ilk kez şair Rabindranath Tagore'un kullandığı yaygın olarak anlatılır, ancak bu atıf kesin değildir ve başka isimler de öne sürülür. Gandhi'nin kendisi bu unvandan rahatsız olduğunu yazmıştır.
Bu dosyada, İz Bırakanlar serimizin onuncu ismi olarak Gandhi'nin hayatını doğumundan ölümüne belgelenmiş olaylarla anlatıyor, tartışmalı yönlerine de ayrı bir bölümde yer veriyoruz.
1. Porbandar'da bir çocukluk: 1869-1888
Mohandas Karamchand Gandhi, 2 Ekim 1869'da Arap Denizi kıyısındaki Porbandar'da doğdu. Babası Karamchand Gandhi, küçük bir prensliğin başvezirliğini yapan bir yöneticiydi; annesi Putlibai dindar bir kadındı ve sık sık oruç tutardı. Gandhi'nin ilerideki yaşamında orucun ve sadeliğin taşıdığı yer, çoğu biyografide annesinin etkisine bağlanır.
Dönemin geleneğine uygun olarak henüz 13 yaşındayken, kendisiyle aynı yaşlardaki Kasturba ile evlendirildi. Utangaç ve ortalama bir öğrenciydi. Babasının ölümünden sonra ailesi, onun da bir yönetici olabilmesi için İngiltere'de hukuk okumasına karar verdi.
2. Londra'da hukuk eğitimi: 1888-1891
Gandhi, Eylül 1888'de Londra'ya gitmek üzere yola çıktı ve avukat yetiştiren dört kurumdan biri olan Inner Temple'a kaydoldu. Annesine et yemeyeceğine, içki içmeyeceğine söz vererek ayrılmıştı; Londra'da vejetaryen çevrelerle tanıştı, farklı dinlerin metinlerini okudu. 1891'de baroya kabul edildi ve Hindistan'a döndü. Döndüğünde annesinin öldüğünü öğrendi. Bombay'da avukatlık yapmaya çalıştı, ancak mahkemede konuşmakta zorlandı ve başarılı olamadı.
3. Güney Afrika ve satyagrahanın doğuşu: 1893-1914
1893'te Hintli bir tüccarın davasında çalışmak üzere bir yıllığına Güney Afrika'ya gitti. Orada geçireceği süre 21 yılı bulacaktı. Gelişinden kısa süre sonra, 7 Haziran 1893'te, birinci mevki bileti bulunduğu hâlde derisinin rengi nedeniyle kompartımandan çıkması istendi; reddedince Pietermaritzburg istasyonunda trenden indirildi. Geceyi soğuk bekleme salonunda geçirdi. Bu olay, hayatının yönünü değiştiren an olarak anlatılır.
1894'te Hintlilerin haklarını savunmak üzere Natal Hint Kongresi'nin kurulmasına öncülük etti. 1906'da Transvaal yönetimi Hintlileri parmak izi vererek kayıt yaptırmaya zorlayan bir düzenleme hazırladığında, Johannesburg'daki bir toplantıda yasaya şiddete başvurmadan karşı konulması kararı alındı. Gandhi bu yönteme "satyagraha" adını verdi: Sanskritçe "satya" (hakikat) ve "agraha" (sıkıca tutunma) sözcüklerinden oluşan kavram, "hakikatin gücü" olarak çevrilir. İlk kez Ocak 1908'de hapse girdi; Güney Afrika'da toplam 249 gün cezaevinde kaldı.
4. Hindistan'a dönüş ve ilk kampanyalar: 1915-1919
Gandhi 9 Ocak 1915'te Hindistan'a döndü; bu tarih bugün Hindistan'da yurt dışındaki Hintliler günü olarak anılıyor. İlk yılını ülkeyi dolaşarak geçirdi. 1917'de Bihar eyaletinin Champaran bölgesinde, İngiliz çiftlik sahipleri tarafından çivit otu ekmeye zorlanan köylüler için ilk büyük kampanyasını yürüttü ve yönetim köylülerin lehine düzenleme yapmak zorunda kaldı.
1919'da sömürge yönetiminin yargılamasız tutuklamaya izin veren yasalarına karşı ülke çapında grev çağrısı yaptı. Aynı yılın nisan ayında Amritsar'da İngiliz komutasındaki askerlerin silahsız bir kalabalığa ateş açması ve yüzlerce kişinin ölmesi, Gandhi'nin İngiliz yönetimine bakışını kökten değiştirdi.
5. İşbirliği yapmama hareketi ve ilk büyük hapis: 1920-1924
Gandhi 1920'de Hindistan Ulusal Kongresi'nin önderliğinde işbirliği yapmama hareketini başlattı: İngiliz mallarının, okullarının, mahkemelerinin ve unvanlarının boykot edilmesini istedi. El tezgâhında dokunan kumaşı (khadi) ve çıkrığı, ekonomik bağımsızlığın simgesi hâline getirdi; kendisi de yalnızca el dokuması beyaz bir örtü giymeye başladı.
Şubat 1922'de Chauri Chaura kasabasında öfkeli bir kalabalığın karakolu ateşe vermesi ve polislerin ölmesi üzerine Gandhi, hareketin şiddete kaydığını söyleyerek kampanyayı durdurdu. Bu karar kendi yol arkadaşlarından da eleştiri aldı. Aynı yıl kışkırtıcılık suçlamasıyla yargılandı ve altı yıl hapse mahkûm edildi; sağlık nedeniyle 1924'te serbest bırakıldı.
6. Tuz Yürüyüşü: 1930
İngiliz yönetimi tuz üretimini ve satışını tekelinde tutuyor, en yoksul köylünün bile kullandığı tuzdan vergi alıyordu. Gandhi bu yasayı çiğnemeye karar verdi. 12 Mart 1930'da Ahmedabad yakınlarındaki Sabarmati Aşramı'ndan onlarca yol arkadaşıyla yola çıktı; kaynaklar bu sayıyı 78 ya da 79 olarak verir. Yaklaşık 240 mil yürüdükten sonra 6 Nisan'da Dandi kıyısına ulaştı ve deniz suyundan tuz yaparak yasayı sembolik olarak ihlal etti.
Yürüyüş, yol boyunca binlerce kişinin katılımıyla büyüdü ve dünya basınında geniş yer buldu. Ardından ülke genelinde on binlerce kişi tuz yasasını çiğnediği için tutuklandı; Gandhi de mayıs ayında gözaltına alındı. 1931'de İngiliz Genel Valisi Lord Irwin ile varılan anlaşmanın ardından serbest bırakıldı ve aynı yıl Londra'daki Yuvarlak Masa Konferansı'na Kongre'nin temsilcisi olarak katıldı.
7. "Hindistan'ı Terk Et": 1942-1944
İkinci Dünya Savaşı sürerken Kongre, 8 Ağustos 1942'de Bombay'da İngilizlerin ülkeden çekilmesini isteyen "Hindistan'ı Terk Et" kararını kabul etti. Gandhi burada "Yap ya da öl" çağrısını yaptı. Ertesi sabah Kongre'nin bütün önderleriyle birlikte tutuklandı ve Pune'deki Ağa Han Sarayı'nda tutuldu.
Bu son tutukluluğu, kişisel kayıplarla geçti: Uzun yıllar sekreterliğini yapan Mahadev Desai burada öldü; 62 yıllık eşi Kasturba da Şubat 1944'te gözaltındayken hayatını kaybetti. Gandhi, sağlığı bozulduğu için Mayıs 1944'te serbest bırakıldı. Bu, son hapsiydi.
8. Bağımsızlık ve bölünme: 1947
Hindistan 15 Ağustos 1947'de bağımsızlığını kazandı; ancak ülke, Hindistan ve Pakistan olarak ikiye bölündü. Bölünme, tarihin en büyük göç dalgalarından birine ve çok büyük can kayıplarına yol açan toplumlar arası şiddete sahne oldu. Hayatı boyunca Hinduların ve Müslümanların birliğini savunan Gandhi, bölünmeye karşıydı.
Bağımsızlık günü Gandhi Delhi'deki törenlerde değildi. Bir gün önceki dua toplantısında kutlamalara katılmak için Delhi'ye gitmeyeceğini söylemiş, 15 Ağustos'u şiddetin sürdüğü Kalküta'da, Beliaghata semtindeki bir evde oruç tutarak ve dua ederek geçirmişti. O gün Kalküta'nın görece sakin kalmasında onun varlığının ne ölçüde etkili olduğu konusunda görüşler farklıdır.
9. Son ayları ve suikast: 1948
Gandhi son aylarını, bölünmenin ardından süren şiddeti durdurmaya çalışarak geçirdi. Ocak 1948'de Delhi'de toplumlar arası barış için yeniden oruca başladı. 30 Ocak 1948 akşamı, Yeni Delhi'de kaldığı Birla Evi'nin bahçesindeki akşam duasına giderken yakın mesafeden açılan ateşle öldürüldü. Saldırgan, Gandhi'yi Müslümanlara fazla ödün vermekle suçlayan Hindu milliyetçisi Nathuram Godse'ydi. Godse yargılandı ve 1949'da idam edildi.
Gandhi öldüğünde 78 yaşındaydı. Cenazesi ertesi gün Yamuna Nehri kıyısında yakıldı; törene çok büyük bir kalabalık katıldı. Yakıldığı yer olan Raj Ghat bugün bir anıt alanıdır.
10. Hapiste geçen yıllar ve gelmeyen Nobel
Gandhi'nin hapiste geçirdiği süre için en sık anılan hesap, biyografi yazarı Louis Fischer'e aittir: Hindistan cezaevlerinde 2.089, Güney Afrika cezaevlerinde 249 gün. Toplam 2.338 gün, altı yıldan biraz fazlasına karşılık gelir; başlangıç ve bitiş günlerinin sayılıp sayılmamasına göre farklı hesaplarda on gün kadar oynar.
Gandhi, Nobel Barış Ödülü'ne beş kez aday gösterildi: 1937, 1938, 1939, 1947 ve 1948. Ödülü hiç almadı. 1948'de, adaylık süresinin dolmasından iki gün önce öldürüldü. Norveç Nobel Komitesi o yıl ödülü kimseye vermedi. Nobel kurumunun kendi yayınında Gandhi "eksik ödül sahibi" olarak anılır.
11. Tartışmalı yönleri
Gandhi'nin mirası yalnızca övgüyle anılmaz; tarihçiler ve aktivistler üç başlıkta eleştiri yöneltir.
Güney Afrika dönemi: Gandhi'nin Güney Afrika'daki ilk yıllarında kaleme aldığı bazı yazılarda siyah Afrikalılar için küçümseyici ifadeler kullandığı ve mücadelesini Hintlilerin haklarıyla sınırlı tuttuğu, araştırmacılar tarafından belgelenmiştir. Onu savunanlar görüşlerinin yıllar içinde değiştiğini söyler; eleştirenler ise bu yazıların görmezden gelinmemesi gerektiğini belirtir.
Kast meselesi ve Ambedkar: İngiliz yönetimi 1932'de, o dönem "dokunulmazlar" denen kesime ayrı seçmen kütüğü tanıyan bir düzenleme açıkladı. Bu kesimin önderi Bhimrao Ambedkar düzenlemeyi destekliyordu. Gandhi, bunun Hindu toplumunu böleceğini söyleyerek 20 Eylül 1932'de Pune'deki Yerwada Cezaevi'nde oruca başladı. 24 Eylül'de varılan Pune Paktı ile ayrı seçmen kütüğünden vazgeçildi, karşılığında bu kesime ayrılan sandalye sayısı artırıldı. Ambedkar'ın bu anlaşmaya baskı altında razı olup olmadığı bugün de tartışılır.
Bölünme: Gandhi bölünmeyi engelleyemediği için bir kesim tarafından, Müslümanlara fazla yakın durduğu gerekçesiyle başka bir kesim tarafından eleştirilmiştir. Suikastçısının gerekçesi de bu ikinci eleştiriye dayanıyordu.
12. Mirası bugün nerede yaşıyor?
Gandhi'nin şiddetsiz direniş yöntemi, kendisinden sonra dünyanın farklı yerlerindeki hareketlere ilham verdi. Amerika Birleşik Devletleri'nde yurttaş hakları hareketinin önderi Martin Luther King Jr., yöntemini Gandhi'den öğrendiğini açıkça söylemiş; Güney Afrika'da Nelson Mandela da ondan etkilendiğini belirtmiştir.
Birleşmiş Milletler Genel Kurulu 2007'de aldığı kararla Gandhi'nin doğum günü olan 2 Ekim'i Uluslararası Şiddetsizlik Günü ilan etti. Hindistan'da aynı gün resmî tatildir; Gandhi ülkede "ulusun babası" olarak anılır ve portresi banknotların üzerinde yer alır. Gandhi'yi doğru anlatmanın yolu, onu kusursuz bir aziz olarak sunmak değil; silahsız bir direnişle bir imparatorluğa geri adım attıran yöntemini, çelişkileri ve sınırlarıyla birlikte ele almaktır.
Kısa kronoloji
- 2 Ekim 1869: Porbandar'da doğdu.
- 1888-1891: Londra'da hukuk okudu, baroya kabul edildi.
- 7 Haziran 1893: Pietermaritzburg istasyonunda trenden indirildi.
- 1894: Natal Hint Kongresi kuruldu.
- 1906: Satyagraha yöntemini başlattı.
- 9 Ocak 1915: Hindistan'a döndü.
- 1917: Champaran kampanyası.
- 1920-1922: İşbirliği yapmama hareketi; 1922'de hapis.
- 12 Mart-6 Nisan 1930: Tuz Yürüyüşü.
- 24 Eylül 1932: Pune Paktı.
- 8 Ağustos 1942: "Hindistan'ı Terk Et" kararı; ertesi gün tutuklandı.
- Mayıs 1944: Son kez serbest bırakıldı.
- 15 Ağustos 1947: Hindistan bağımsız oldu; Gandhi günü Kalküta'da oruçla geçirdi.
- 30 Ocak 1948: Yeni Delhi'de suikastla öldürüldü.
Haberleri kaçırmaSon dakika haberleri WhatsApp ve Telegram kanallarımıza anında düşüyor.
WhatsApp kanalını takip etTelegram'dan takip etUygulamayı kur
Rus paraşütçü Hindistan'da elektrik tellerine takıldı
Okumaya devam et →
İlgili Haberler
Dünya
Dünya Yeniden Şekillenirken: Avrupa neden 72 saat hazırlık istiyor?
Dünya
Cevdet Yılmaz Taşkent'te: Mirziyoyev'le neler konuşuldu?
Dünya
Özbekistan-Türkmenistan sınırında vizesiz geçiş geri mi geliyor?
Dünya
Özbekistan'ın Namangan bölgesi için 2027 hedefi ne?
Dünya
Özbekistan'da faizsiz bankacılık lisansını kimler aldı?
RusyaRusya'da pasaportunu kaybeden Türk ne yapmalı?
2
RusyaRusya'da yabancı öğrencilere yeni denetim mi geliyor?
3
RusyaRusya'da bugün: 19 Kasım'da yabancıları ne ilgilendiriyor?
4
DünyaDünya Yeniden Şekillenirken: Putin–Avrupa gerilimi Türkiye'yi nasıl etkiliyor?
5
TürkiyePOLSAN iddiası ne? Fon dosyasında yeni tartışma