Haberin Sesi Giriş📻 Haberinsesi.net/radyo TRRUUZ HaberGönderReklamVer
Teknoloji

El-Harezmî kimdir? Cebirin babasının hikâyesi

Haberin Sesi Haber Merkezi · Yayın sorumlusu: Muzaffer Çavdar · 16 Kasım 2026 12:00
WhatsApp Telegram X Facebook
El-Harezmî kimdir? Cebirin babasının hikâyesi
Kısaca
  • Kim? Tam adı Ebû Ca'fer Muhammed b. Mûsâ el-Harezmî. Matematikçi, astronom ve coğrafyacı; İslam dünyasında cebir ilminin kurucusu kabul ediliyor.
  • Nereli? Yaklaşık 780'de doğduğu tahmin ediliyor. "Harezmî" lakabı, ailesinin bugün Özbekistan'ın Harezm bölgesi ile çevresini kapsayan tarihî Harezm'den geldiğini gösteriyor.
  • En ünlü eseri: el-Kitâbü'l-muhtasar fî hisâbi'l-cebr ve'l-mukâbele. "Cebir" (algebra) kelimesi bu kitabın adından dünyaya yayıldı.
  • "Algoritma" nereden geliyor? Hint rakamlarıyla hesap üzerine yazdığı kitabın Latince çevirisi "Algoritmi de numero Indorum" diye başlıyordu; "Algoritmi" onun adının Latince söylenişiydi.
  • Vefatı: Kesin tarih bilinmiyor; 847'den sonra, büyük ihtimalle 850 civarında Bağdat'ta öldüğü kabul ediliyor.

El-Harezmî özel dosyası: Cebirin kurucusu, algoritmanın öncüsü

Önce bir not: Hayatı hakkında neler biliniyor?

El-Harezmî, eserleri bütün dünyada tanınan ama hayatı neredeyse hiç bilinmeyen bilginlerden biri. Ne doğum yılı ne de doğduğu yer kesin olarak kayıtlı. Bilgilerin çoğu, 10. yüzyılda yaşayan kitapçı ve biyografi yazarı İbnü'n-Nedîm'in el-Fihrist'ine, tarihçi Taberî'nin kısa kayıtlarına ve Harezmî'nin kendi kitaplarına yazdığı girişlere dayanıyor. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi de onun benzer adlı başka âlimlerle, örneğin Benû Mûsâ kardeşlerden Ebû Ca'fer Muhammed b. Mûsâ ile sık karıştırıldığına dikkat çekiyor.

Bu yüzden bu dosyada "kesin bilinen", "kaynakların aktardığı" ve "sonradan eklenen yorum" birbirinden ayrılarak anlatılıyor. Popüler anlatımlarda Harezmî'ye mal edilen bazı buluşlar ve sözler de belgelerle karşılaştırılıyor.

1. Harezm'den gelen bir bilgin: yaklaşık 780

Harezmî'nin yaklaşık 780 yılında doğduğu tahmin ediliyor. Adındaki "el-Harezmî" nisbesi, ailesinin Amuderya'nın aşağı havzasındaki tarihî Harezm bölgesinden geldiğini gösteriyor. Bu bölge bugün büyük ölçüde Özbekistan'ın Harezm vilayeti ve Karakalpakistan'ı ile Türkmenistan'ın bir kısmını kapsıyor. Bölgenin tarihî kentlerinden Hive, bugün Harezmî'nin anıldığı yerlerin başında geliyor; kentte onun adına dikilmiş bir heykel bulunuyor.

Harezmî'nin Harezm'de mi doğduğu, yoksa ailesinin oradan Irak'a göç ettikten sonra mı dünyaya geldiği kesin değil. Bazı kaynaklar onun Bağdat yakınlarında doğmuş olabileceğini de tartışıyor. Kesin olan, bilim hayatının büyük kısmını Abbâsî başkenti Bağdat'ta geçirdiği.

2. Bağdat ve Beytülhikme: 9. yüzyılın başı

Harezmî'nin çalışma yılları, Abbâsî halifesi Me'mûn'un (hükümdarlığı 813-833) dönemine denk geliyor. Me'mûn, Yunanca, Farsça ve Sanskritçe bilim eserlerinin Arapçaya çevrilmesini destekleyen bir halifeydi. Bağdat'taki "Beytülhikme" (Bilgelik Evi) bu çeviri ve araştırma faaliyetinin merkezi olarak anılıyor.

Kaynaklar Harezmî'nin Beytülhikme'deki bilginler arasında yer aldığını aktarıyor; bazı yayınlar onu kütüphanenin ve astronomlar grubunun başındaki isimlerden biri olarak anlatıyor, ancak görev unvanı belgelerde açıkça yazılı değil. Harezmî, cebir kitabını ve astronomi cetvellerini Halife Me'mûn'a ithaf etti. Taberî'nin kaydından, Me'mûn'dan sonra Halife Vâsık'ın da yanında bulunduğu ve 847'de Vâsık öldüğünde hâlâ sarayda olduğu anlaşılıyor.

3. Cebirin doğuşu: el-Cebr ve'l-Mukâbele, yaklaşık 820-830

Harezmî'yi dünya tarihine taşıyan eser, el-Kitâbü'l-muhtasar fî hisâbi'l-cebr ve'l-mukâbele ("Cebir ve Mukâbele Hesabı Üzerine Özet Kitap"). Kitabın yazılış tarihi kaynaklarda 813-833 aralığında, çoğunlukla 820-830 civarı olarak veriliyor.

Harezmî bu kitapta denklemleri sistemli biçimde sınıflandırdı. Britannica'nın aktardığına göre eser, birinci ve ikinci derece denklemleri altı standart türe ayırıyor: kareler köklere eşit, kareler sayılara eşit, kökler sayılara eşit, kareler ve kökler sayılara eşit, kareler ve sayılar köklere eşit, kökler ve sayılar karelere eşit. Bugünkü gösterimle bunlar ax²=bx, ax²=c, bx=c, ax²+bx=c, ax²+c=bx ve bx+c=ax² denklemleridir.

Harezmî her türün çözüm kuralını verdi ve bu kuralları geometrik şekillerle kanıtladı. Kitaptaki ünlü örnek, "On kökü eklendiğinde 39 eden kare nedir?" sorusudur; bugünkü dille x²+10x=39 denklemi. Harezmî bunu bugün "tam kareye tamamlama" denen yöntemle çözdü. Kitapta hiçbir sembol yok; bütün matematik kelimelerle anlatılıyor. "Cebr", denklemin bir tarafındaki eksik terimi öbür tarafa geçirerek tamamlama; "mukâbele" ise iki taraftaki benzer terimleri karşılıklı sadeleştirme işlemiydi.

Kitabın ikinci yarısı uygulamaya ayrılmış: miras paylaşımı, ticaret, ölçme ve vasiyet hesapları. Harezmî girişte, eseri insanların günlük işlerinde ve miras paylaşımında ihtiyaç duyduğu hesapları kolaylaştırmak için yazdığını belirtiyor.

4. Hint rakamları ve "algoritma" kelimesi

Harezmî'nin ikinci büyük etkisi, Hint kökenli onluk ve basamak değerli sayı sistemini anlatan aritmetik kitabıyla oldu. Bu eserin Arapça aslı bugün elimizde yok; metin Latince çevirisiyle biliniyor. Çevirinin başlıca nüshası "Dixit Algorizmi" ("Algorizmi dedi ki") diye başlıyor ve eser "Algoritmi de numero Indorum" ("Algoritmi'nin Hint sayıları üzerine kitabı") adıyla tanınıyor.

Avrupa'da "algorismus" önce Hint-Arap rakamlarıyla yapılan hesap yöntemine verilen ad oldu. Zamanla anlamı genişledi ve bugünkü "algoritma" kavramına, yani bir sorunu adım adım çözen kurallar dizisine dönüştü. Bilgisayar programlarının temelinde yer alan bu kavram, böylece bir 9. yüzyıl bilgininin adını taşıyor.

Sıfırı Harezmî mi buldu?

Hayır. Sıfır ve basamak değerli onluk sistem Hindistan'da geliştirildi; Hint matematikçisi Brahmagupta 7. yüzyılda sıfırla işlem kurallarını yazmıştı. Harezmî'nin katkısı, bu sistemi Arapça olarak anlaşılır ve öğretilebilir biçimde anlatması ve kitabının çevirileriyle Avrupa'ya yayılmasına aracılık etmesidir. Tasarımlarda ve popüler anlatımlarda geçen "sıfırın yayılmasına öncülük etti" ifadesi bu anlamda doğru; "sıfırı icat etti" ifadesi ise doğru değil.

5. Astronomi: Zîcü's-Sindhind

Harezmî astronomide de önemli bir eser bıraktı: Zîcü's-Sindhind ya da Zîcü'l-Hârizmî diye bilinen astronomi cetvelleri. TDV İslâm Ansiklopedisi bu eseri, İslam dünyasında günümüze ulaşan en eski astronomi cetveli olarak tanımlıyor. Eser Güneş, Ay ve beş gezegenin hareketlerini hesaplamaya yarayan tabloları, tutulma hesaplarını ve trigonometri cetvellerini içeriyordu; Hint astronomi geleneğinden yararlanılarak hazırlanmıştı.

Bu cetvellerin Arapça aslı da kayıp. Eser, 11. yüzyılda Endülüslü astronom Mecrîtî'nin yaptığı düzenleme üzerinden ve 12. yüzyılda İngiliz bilgin Adelard of Bath'ın Latince çevirisiyle günümüze ulaştı.

6. Coğrafya: Kitâbu Sûreti'l-arz, 833

Harezmî'nin coğrafya eseri Kitâbu Sûreti'l-arz ("Yeryüzünün Görünüşü"), kaynaklara göre 833'te tamamlandı. Eser, Yunan bilgini Batlamyus'un Coğrafya'sındaki şehir, dağ, nehir ve kıyıların koordinat listesini temel alıyor, ama onu düzelterek ve genişleterek yeniden kuruyor. Kitabın bilinen tek Arapça nüshası Strazburg'daki bir kütüphanede bulunuyor.

Harezmî'nin en çok anılan düzeltmelerinden biri, Batlamyus'un Akdeniz'in uzunluğunu çok büyük göstermesiyle ilgili. Harezmî bu uzunluğu gerçeğe çok daha yakın verdi. Ayrıca İslam coğrafyacıları arasında uzun süre kullanılan başlangıç meridyenini belirledi.

Dünyanın ölçülmesine katıldı mı?

Halife Me'mûn, bir meridyen derecesinin uzunluğunu ölçmek için astronomlara ölçüm yaptırdı. Bazı kaynaklar Harezmî'nin bu ölçümü yapan heyette yer aldığını yazıyor; bir kısım popüler yayın onun ölçüm heyetinin başında olduğunu iddia ediyor. Ancak bu katılımı ayrıntısıyla gösteren birincil bir belge yok; ölçümle en çok anılan isimler arasında Benû Mûsâ kardeşler de bulunuyor. Bu nedenle Harezmî'nin ölçümdeki rolü kesin bilgi değil, kaynakların aktardığı bir ihtimal olarak görülmeli.

7. Avrupa'ya yolculuk: 12. yüzyıl çevirileri

Harezmî'nin eserleri, 12. yüzyılda Endülüs ve İspanya'da yapılan çevirilerle Avrupa'ya ulaştı. İngiliz bilgin Robert of Chester, cebir kitabını 1145'te Segovia'da "Liber algebrae et almucabala" adıyla Latinceye çevirdi; "algebra" kelimesi Avrupa dillerine böyle girdi. İtalyan çevirmen Gerard of Cremona da aynı eserin bir başka Latince çevirisini yaptı.

Bu çeviriler Avrupa üniversitelerinde yüzyıllarca ders kitabı olarak okutuldu. Hint-Arap rakamlarının Avrupa'da yaygınlaşmasında da Harezmî'nin aritmetik kitabının çevirileri ve onu izleyen eserler etkili oldu.

8. Son yılları ve vefatı: 847'den sonra

Harezmî'nin hayatının son dönemine ilişkin bilgi çok sınırlı. Taberî'nin kaydından, Halife Vâsık'ın 847'deki ölümü sırasında onun yanında bulunduğu anlaşılıyor. TDV İslâm Ansiklopedisi ölüm tarihini "232/847'den sonra" diye veriyor; pek çok kaynak ise yaklaşık 850 yılını ve Bağdat'ı gösteriyor. Mezarının yeri bilinmiyor.

9. Bugün Harezmî nerede yaşıyor?

Harezmî'nin adı bugün üç kelimede yaşıyor: Algebra (cebir), algoritma ve İspanyolca "guarismo" (rakam). Matematiği sözlü kurallardan sistemli bir yönteme taşıyan cebir kitabı, sonraki yüzyıllarda Ömer Hayyam'dan Avrupa'daki matematikçilere kadar uzanan geniş bir geleneğin başlangıç noktalarından biri oldu.

Bilgisayar biliminde ve yapay zekâda kullanılan "algoritma" kavramı onun adını taşısa da bu alanların temelini doğrudan Harezmî'nin attığını söylemek doğru olmaz. Onun mirası dolaylıdır: Adım adım çözüm yöntemi fikri, onluk sayı sisteminin yayılması ve cebirin bağımsız bir disiplin hâline gelmesi, yüzyıllar sonra gelişen bu bilimlerin zeminine katkı sağladı.

Harezmî, doğduğu topraklar olarak kabul edilen Özbekistan'da da büyük saygıyla anılıyor. Taşkent'teki Muhammed el-Harezmî Taşkent Bilgi Teknolojileri Üniversitesi onun adını taşıyor; Hive'de de anısına dikilmiş bir heykel bulunuyor.

"Unutulmaz sözü" Harezmî'ye mi ait?

İnternette ve bazı görsellerde Harezmî'ye atfedilen "Bilgi, akıl ve çalışma ile elde edilir; insana yol gösterir ve hayatı kolaylaştırır" türü sözler, onun eserlerinde belgelenmiş bir alıntı değil. Harezmî'nin bilinen tek kişisel ifadeleri, kitaplarının girişlerinde yer alan ithaf ve amaç cümleleri. Cebir kitabının girişinde, eseri insanların miras, vasiyet, ticaret ve ölçmede ihtiyaç duyduğu hesapları kolaylaştırmak için yazdığını söylüyor. Bu düşünce, ona yakıştırılan sözün ruhuna yakın olsa da sözün kendisi Harezmî'ye ait değil.

Kısa kronoloji

WhatsApp'ta paylaş WhatsApp kanalımızı takip et
Bu haberi nasıl buldunuz?
Değerlendirmeniz diğer okuyucular için önemlidir.
Kaynak: Haberin Sesi

Haberleri kaçırmaSon dakika haberleri WhatsApp ve Telegram kanallarımıza anında düşüyor.

WhatsApp kanalını takip etTelegram'dan takip etUygulamayı kur
Etiketlerel-harezmicebiralgoritmamatematikbilimözel dosyaözbekistantarihdunyaya-yon-verenler
Seriİz Bırakanlar: serinin tüm dosyaları→ SONRAKİ HABER Gemini'de "geçici sohbet" artık ne kadar saklanacak?Gemini'de "geçici sohbet" artık ne kadar saklanacak? Okumaya devam et →

İlgili Haberler

En Çok Okunanlar
SIRADAKİ HABERGemini'de "geçici sohbet" artık ne kadar saklanacak?›