‹ Barcha yangiliklar Turkiya

Sulton Mehmed Fotih kim? Istanbul fotihining hikoyasi

15-noyabr, 2026-yil, 12:00

Edirnada tug'ilgan, 12 yoshida birinchi marta taxtga chiqqan va 21 yoshida Konstantinopolni fath etib, ming yildan ortiq tarixga ega Vizantiya imperiyasiga barham bergan II Mehmed Usmonli davlatini imperiyaga aylantirdi. "Dunyoga yo'l ko'rsatganlar" turkumimizning oltinchi sonida Sulton Mehmed Fotihning tug'ilishidan Gebzedagi vafotigacha bo'lgan hayotini hujjatlarga tayanib, afsonalarni haqiqatdan ajratib hikoya qilamiz.

Afsonani hujjatdan ajratish

Sulton Mehmed Fotih turk tarixining eng ko'p hikoya qilinadigan siymolaridan biri. Shu bois uning hayoti atrofida hujjatlarga asoslanmagan ko'plab rivoyatlar ham yuradi. U haqidagi ma'lumotlarning katta qismi Tursun bek, Oshiqposhozoda, Kritovul kabi zamondosh tarixchilarning asarlariga, Vizantiya va Italiya manbalariga hamda Usmonli arxiv hujjatlariga tayanadi. Xalil Inaljikning TDV Islom ensiklopediyasidagi "Mehmed II" maqolasi ham bu sohadagi asosiy tadqiqotlardan biri hisoblanadi.

Eng ko'p uchraydigan chalkashliklardan biri ijtimoiy tarmoqlarda va ayrim dizaynlarda Fotihning so'zi sifatida tarqatiladigan "Istanbul albatta fath etiladi. Uni fath etgan qo'mondon naqadar yaxshi qo'mondon, uni fath etgan qo'shin naqadar yaxshi qo'shindir" iborasidir. Bu so'z Sulton Mehmed Fotihga tegishli emas. U Payg'ambarimiz Muhammad (s.a.v.)ga nisbat beriladigan va birinchi navbatda Ahmad ibn Hanbalning "Musnad"ida keltirilgan rivoyatdir. Rivoyatning sahihligi hadis olimlari orasida muhokama qilingan: ayrimlari sanadini mustahkam deb bilgan, ayrimlari zaif hisoblagan. Asrlar davomida bu rivoyat musulmon hukmdorlari uchun xushxabar sifatida qabul qilingan; Fotih ham shu xushxabarga erishish istagi bilan harakat qilgani aytiladi.

Fotih nechta til bilgani haqida ham mubolag'ali raqamlar uchraydi. Manbalar uning arab va fors tillarini yaxshi bilgani, yaxshi ta'lim olgani va yunon hamda lotin tilidagi asarlarga qiziqqanini qayd etadi; biroq bu tillarda qanchalik erkin so'zlashgani bahsli. Ushbu maqolada hujjatlashtirilgan ma'lumotlar bilan cheklanamiz.

1. Edirnadagi shahzoda: 1432–1444

Mehmed 1432-yil 30-martda (ayrim manbalarda 29-mart) o'sha paytda Usmonli davlatining poytaxti bo'lgan Edirnada tug'ildi. Otasi Sulton II Murod, onasi Huma Xotun. Huma Xotunning kelib chiqishi manbalarda aniq emas. Mehmed katta akalari yoshligida vafot etgach, taxt vorisiga aylandi.

Usmonli an'anasiga ko'ra shahzodalar yoshligidan sanjaqlarga yuborilib, davlat boshqaruvini o'sha yerda o'rganardi. Mehmed ham kichik yoshida Amasyaga, so'ngra taxminan 11 yoshida Manisaga (Saruxon sanjag'i) yuborildi; onasi ham u bilan birga bordi. Manisada o'z davrining yetuk olimlaridan dars oldi; Mulla Guroniy va Oqshamsiddin uning tarbiyasida ta'sirli bo'lgan ustozlar qatorida tilga olinadi.

2. Birinchi hukmronlik va Varna: 1444–1446

1444-yilda II Murod Qoramon yurishi va Vengriya bilan tuzilgan Edirna-Segedin sulhidan so'ng taxtni hali 12 yoshli o'g'li Mehmedga topshirib, Manisaga chekindi. Ko'p o'tmay salibchilar qo'shini sulhni buzib, Usmonli yerlariga bostirib kirdi. Davlat arboblarining chaqirig'i bilan qo'shinni yana boshqargan II Murod 1444-yil 10-noyabrda Varna jangida salibchilarni mag'lub etdi.

Varnadan keyin taxtda hamon yosh Mehmed turardi, ammo davlatning ichki muvozanati izdan chiqqan edi. 1446-yilda Edirnada yangicharilarning Buchuktepe voqeasi deb nomlangan g'alayonidan so'ng II Murod yana taxtga chaqirildi, Mehmed esa Manisaga qaytdi. Bu qisqa birinchi hukmronlik yosh shahzodaga muhim tajriba berdi.

3. Ikkinchi marta taxtda: 1451

II Murod 1451-yil fevralida Edirnada vafot etdi. Xabar Manisaga yetgach, Mehmed tezda Edirnaga keldi va 1451-yil 3-fevralda ikkinchi marta taxtga chiqdi. U endigina 19 yoshda edi. Ayrim Yevropa hukmdorlari va Vizantiya yosh sultonni tajribasiz deb hisoblardi; tez orada bu fikr noto'g'ri ekani ma'lum bo'ldi.

Mehmed taxtga chiqishi bilan Konstantinopolni olishni davlatning ustuvor vazifasiga aylantirdi. Vizantiya Usmonli yerlari o'rtasida qolgan kichik, ammo strategik muhim shahar-davlat edi: bo'g'ozlarni nazorat qilar va vaqti-vaqti bilan Yevropadan yordam so'rardi.

4. Rumeli Hisori va tayyorgarlik: 1452

Fathga tayyorgarlikning birinchi qadami 1452-yilda Bosforning Yevropa sohilida, Boyazid I qurdirgan Anado'li Hisorining ro'parasida barpo etilgan Rumeli Hisori bo'ldi. Qal'a bir necha oyda qurib bitkazildi va Qora dengiz tomondan shaharga keladigan yordamni to'sishga mo'ljallangan edi. Bu davrda katta to'plar quyildi; usta Urbanning ulkan to'plari qamalning ramzlaridan biriga aylandi. Fotih qal'a qamallarida artilleriyadan samarali foydalangan ilk hukmdorlar qatorida ko'rsatiladi.

5. Istanbulning fath etilishi: 1453

Fotih 1453-yil martida Edirnadan yo'lga chiqdi. Qamal 1453-yil 6-aprelda boshlandi. Vizantiya imperatori XI Konstantin shaharni devorlar, Oltin Shoxni to'sgan zanjir hamda genuyalik va venetsiyalik kuchlar yordamida himoya qildi. Qamalning eng mashhur lahzalaridan biri — zanjirni chetlab o'tish uchun Usmonli kemalarining 21–22-aprelga o'tar kechasi Galata ortidagi tepaliklardan quruqlik orqali olib o'tilib, Oltin Shoxga tushirilishi bo'ldi. Bu harakat himoyachilarni ko'rfaz tomonidagi devorlarni ham qo'riqlashga majbur qildi.

Taxminan 53 kun davom etgan qamaldan so'ng 1453-yil 29-may tongida Usmonli qo'shini shaharga kirdi. Imperator XI Konstantin mudofaa paytida halok bo'ldi. Ming yildan ortiq davom etgan Sharqiy Rim (Vizantiya) imperiyasi barham topdi. Fotih o'sha kuni Ayasofyaga tashrif buyurdi; Ayasofya masjidga aylantirildi. Ko'plab tarixchilar bu voqeani O'rta asrlarning oxiri va Yangi davrning boshlanishi deb hisoblaydi.

6. Yangi poytaxt va bag'rikenglik siyosati

Fathdan so'ng Fotih shaharni poytaxt qildi va aholisini ko'paytirish uchun Anado'li va Bolqondan musulmon, nasroniy va yahudiy oilalarni Istanbulga ko'chirdi. Pravoslav jamoasining diniy rahbariyatini qayta tartibga soldi: 1454-yilda Gennadiy Sxolariyni patriarx etib tayinladi va pravoslavlarga o'z diniy ishlarini yuritish imkonini berdi. Arman va yahudiy jamoalari uchun ham shunga o'xshash tartiblar o'rnatilgani aytiladi. Bu choralar Usmonli davlatida turli e'tiqodlarni birga boshqarish tizimining asoslaridan biriga aylandi.

Shaharda masjidlar, bozorlar, hammomlar va karvonsaroylar qurildi. Bugun To'pqopi saroyi deb ataladigan yangi saroy qurilishi 1460-yillarda boshlandi.

7. Yurishlar va chegaralarning kengayishi: 1454–1480

Fotih hukmronligi davomida deyarli har yili safarga chiqdi. Asosiylari:

• Serbiya: 1450-yillardagi yurishlar natijasida Serbiya asosan Usmonli yerlariga qo'shildi; 1456-yildagi Belgrad qamali muvaffaqiyatsiz tugadi.
• Moreya: 1460-yilda Moreya despotliklari Usmonli hukmiga o'tdi.
• Trabzon: 1461-yilda Trabzon imperiyasi barham topdi.
• Bosniya: 1463-yilda Bosniya qirolligi Usmonli yerlariga qo'shildi.
• Venetsiya bilan urush: 1463-yilda boshlangan uzoq urush 1479-yildagi shartnoma bilan yakunlandi.
• Otluqbeli: 1473-yilda Oqqo'yunli hukmdori Uzun Hasan ustidan qozonilgan g'alaba Anado'lidagi Usmonli ustunligini mustahkamladi.
• Qrim: 1475-yilda Gedik Ahmad posho boshchiligidagi yurish bilan genuyaliklarning mustamlakalari olindi va Qrim xonligi Usmonli davlatiga tobe bo'ldi.
• Otranto: 1480-yilda Gedik Ahmad posho Italiya janubidagi Otrantoni oldi; bu qal'a Fotih vafotidan keyin qo'ldan ketdi. O'sha yili Rodos qamali muvaffaqiyatsiz bo'ldi.

8. Davlat tartibi va qonunnomalar

Fotih yurishlardan tashqari davlatning huquqiy va ma'muriy tuzilishini ham tartibga soldi. Uning davriga oid qonunnomalar sulton, vazirlar va davlat amaldorlarining vakolatlari, tashkiliy tuzilma va marosimlarni belgilab berdi. Markaziy hokimiyatni mustahkamlagan bu choralar bilan buyuk vazirlik va devon tizimi aniqroq shaklga kirdi. Bu davrda Usmonli davlati chegaralari Dunaydan Furotgacha cho'zilgan imperiyaga aylandi.

9. Ilm, san'at va Fotih majmuasi

Fotih ilm va san'atga ko'rsatgan homiyligi bilan ham tanilgan. Istanbulda 1463–1470-yillarda qurilgan Fotih majmuasi masjid, madrasalar, shifoxona, imorat, kutubxona va karvonsaroylari bilan shaharning yangi markazlaridan biriga aylandi. Majmuadagi Sahn-i Saman madrasalari Usmonli davlatining eng yuqori ta'lim muassasalari qatorida turardi.

Fotih o'z davrining mashhur olimlarini Istanbulga taklif qildi. Ular orasida samarqandlik astronom va matematik Ali Qushchi ham bor edi — u Mirzo Ulug'bek rasadxonasida ishlagan olim sifatida tanilgan. Saroyda Sharq va G'arb asarlari to'plangan, sulton yunon va lotin kitoblariga ham qiziqqan. U "Avniy" taxallusi bilan she'rlar yozgani ma'lum. Venetsiyalik rassom Jentile Bellini sultonning taklifi bilan Istanbulga keldi va 1480-yilda bugun Londondagi Milliy galereyada saqlanayotgan portretini chizdi.

10. So'nggi yillari va vafoti: 1481

Fotih 1481-yil bahorida yangi safar uchun Anado'li qirg'og'iga o'tdi; safar maqsadi aniq ma'lum emas. Qo'shin Gebze yaqinida, Xunkor Chayiri deb ataladigan joyda turganida sultonning kasali og'irlashdi va u 1481-yil 3-mayda 49 yoshida vafot etdi. Jasadi Istanbulga keltirilib, Fotih masjidi yonidagi maqbarasiga dafn etildi.

Vafot sababi tarixchilar orasida bahsli. Uzoq vaqt u podagra (nikris) kasalining zo'rayishidan vafot etgan deb hisoblangan. Tarixchi Frans Babinger Oshiqposhozodaning bir bayti va Venetsiya arxividagi hujjatga tayanib, zaharlangan bo'lishi mumkinligini ilgari surdi; shubhalar sobiq tabibi Yoqub posho ustida to'plandi. Shahobiddin Tekindog' kabi tarixchilar esa o'limni tabiiy sabablar bilan izohlagan. Zaharlanish haqidagi da'vo hozirgacha isbotlanmagan.

11. Bugun Fotihning merosi

Sulton Mehmed Fotihning merosi Istanbul qiyofasida hamon ko'zga tashlanadi: Rumeli Hisori, Fotih majmuasi, To'pqopi saroyi va fathdan keyin shaharga qo'shilgan inshootlar shular jumlasidan. Uning nomi bir tuman, ko'prik va universitetga berilgan. Istanbul fathi har yili 29-mayda tantanalar bilan nishonlanadi.

Tarixchilar uni faqat fotih sifatida emas, balki davlat tizimini qurgan, turli e'tiqodlarni birga boshqargan va Sharq hamda G'arb madaniyatlariga qiziqqan hukmdor sifatida baholaydi. Fotihni to'g'ri hikoya qilish uchun afsonalar va unga tegishli bo'lmagan so'zlarni chetga surib, hujjatlashtirilgan yutuqlari, yurishlari va o'rnatgan tartibini to'liq ko'rsatish kerak.

Qisqa xronologiya

• 1432-yil 30-mart: Edirnada tug'ildi.
• 1444: birinchi marta taxtga chiqdi; 10-noyabrda II Murod Varnada salibchilarni yengdi.
• 1446: Buchuktepe voqeasidan so'ng taxtdan chekinib, Manisaga qaytdi.
• 1451-yil 3-fevral: ikkinchi marta taxtga chiqdi.
• 1452: Rumeli Hisori qurildi.
• 1453-yil 6-aprel — 29-may: Istanbul qamali va fathi.
• 1454: Gennadiy Sxolariy patriarx bo'ldi.
• 1461: Trabzon olindi.
• 1463: Bosniya olindi; Fotih majmuasi qurilishi boshlandi (1470-yilda tugallandi).
• 1473: Otluqbeli jangi.
• 1475: Qrim yurishi.
• 1480: Otranto olindi; Jentile Bellini chizgan portret.
• 1481-yil 3-may: Gebze yaqinida vafot etdi.

Keyingi xabarRossiyada yangi yil ta'tili necha kun davom etadi?

Turk tilidagi asl matn: Fatih Sultan Mehmet kimdir? İstanbul'un fatihinin hikâyesi