Fatih Sultan Mehmet kimdir? İstanbul'un fatihinin hikâyesi

Efsane ile belgeyi ayırmak

Fatih Sultan Mehmet, Türk tarihinin en çok anlatılan isimlerinden biri. Bu yüzden hayatı etrafında belgelere dayanmayan pek çok anlatı da dolaşıyor. Onun hakkında bildiklerimizin önemli kısmı Tursun Bey, Âşıkpaşazâde, Kritovulos gibi çağdaş tarihçilerin eserlerine, Bizans ve İtalyan kaynaklarına ve Osmanlı arşiv belgelerine dayanır. Halil İnalcık'ın TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Mehmed II" maddesi de bu alandaki temel çalışmalardan biridir.

En sık karşılaşılan karışıklıklardan biri, sosyal medyada ve bazı tasarımlarda Fatih'in sözü gibi paylaşılan "İstanbul mutlaka fethedilecektir. Onu fetheden komutan ne güzel komutan, onu fetheden asker ne güzel askerdir" ifadesidir. Bu söz Fatih Sultan Mehmet'e ait değildir. Hz. Muhammed'e atfedilen ve Ahmed b. Hanbel'in Müsned'i başta olmak üzere çeşitli hadis kaynaklarında geçen bir rivayettir. Rivayetin sıhhati hadis âlimleri arasında tartışılmıştır; bir kısmı senedini sağlam kabul ederken bir kısmı zayıf saymıştır. Bu hadis, yüzyıllar boyunca Müslüman hükümdarların İstanbul'u fethetme arzusunu besleyen bir müjde olarak görüldü; Fatih'in de bu müjdeye nail olma isteğiyle hareket ettiği anlatılır.

Fatih'in kaç dil bildiği konusunda da abartılı rakamlar dolaşır. Kaynaklar onun Arapça ve Farsçayı iyi bildiğini, iyi bir eğitim aldığını ve Yunanca ile Latince eserlere ilgi duyduğunu aktarır; ancak bu dilleri hangi düzeyde konuştuğu tartışmalıdır. Bu dosyada belgelenebilir bilgiyle yetiniyoruz.

1. Edirne'de bir şehzade: 1432-1444

Mehmed, 30 Mart 1432'de (bazı kaynaklarda 29 Mart) o dönem Osmanlı Devleti'nin başkenti olan Edirne'de doğdu. Babası Sultan II. Murad, annesi Hüma Hatun'dur. Hüma Hatun'un kökeni kaynaklarda kesin değildir; hanedana câriye olarak katıldığı kabul edilir. Mehmed, II. Murad'ın oğullarından biriydi ve büyük ağabeylerinin genç yaşta hayatını kaybetmesiyle veliaht konumuna geldi.

Osmanlı geleneğine göre şehzadeler genç yaşta sancaklara gönderilir, devlet yönetimini orada öğrenirdi. Mehmed de küçük yaşta Amasya'ya, ardından yaklaşık 11 yaşındayken Manisa'ya (Saruhan sancağı) gönderildi; annesi Hüma Hatun da onunla birlikte gitti. Manisa'da dönemin önde gelen âlimlerinden ders aldı. Molla Gürânî ve Akşemseddin gibi isimler, onun yetişmesinde etkili olan hocalar arasında anılır.

2. İlk saltanat ve Varna: 1444-1446

1444'te II. Murad, Karaman seferi ve Macaristan ile yapılan Edirne-Segedin barışının ardından tahtı henüz 12 yaşındaki oğlu Mehmed'e bırakarak Manisa'ya çekildi. Ancak çok geçmeden Haçlı ordusu barışı bozarak Osmanlı topraklarına girdi. Devlet adamlarının çağrısıyla yeniden orduyu yöneten II. Murad, 10 Kasım 1444'te Varna Meydan Muharebesi'nde Haçlı ordusunu yendi.

Varna'dan sonra tahtta yine genç Mehmed bulunuyordu; ancak devletin iç dengeleri sarsılmıştı. 1446'da Edirne'de yeniçerilerin ayaklandığı Buçuktepe olayının ardından II. Murad yeniden tahta çağrıldı. Mehmed Manisa'ya döndü. Bu kısa ilk saltanat, genç şehzadeye devlet yönetiminin zorlukları ve saray içindeki güç dengeleri hakkında önemli bir tecrübe kazandırdı.

3. İkinci kez tahtta: 1451

II. Murad Şubat 1451'de Edirne'de hayatını kaybetti. Haber Manisa'ya ulaşınca Mehmed hızla Edirne'ye geçti ve 3 Şubat 1451'de ikinci kez tahta çıktı. Henüz 19 yaşındaydı. Avrupa'daki bazı hükümdarlar ve Bizans, genç padişahı tecrübesiz görüyordu; kısa süre içinde bu düşüncenin yanlış olduğu anlaşılacaktı.

Mehmed, tahta çıkar çıkmaz İstanbul'u almayı devletin önceliği hâline getirdi. Bizans, Osmanlı topraklarının ortasında kalmış küçük ama stratejik bir şehir devletiydi; Boğazlar'ı kontrol ediyor ve zaman zaman Osmanlı'ya karşı Avrupa'dan yardım çağırıyordu.

4. Rumeli Hisarı ve hazırlık: 1452

Fetih hazırlıklarının ilk adımı, 1452'de Boğaz'ın Avrupa yakasında, Yıldırım Bayezid'in yaptırdığı Anadolu Hisarı'nın karşısına inşa edilen Rumeli Hisarı oldu. Kale birkaç ay içinde tamamlandı ve Karadeniz'den İstanbul'a gelecek yardımı kesmeye yönelikti. Bu dönemde büyük toplar döktürüldü; Macar asıllı dökümcü Urban'ın yaptığı dev toplar kuşatmanın sembollerinden biri oldu. Fatih, topçuluğu kuşatma savaşlarında etkili biçimde kullanan ilk hükümdarlar arasında gösterilir.

5. İstanbul'un fethi: 1453

Fatih, Mart 1453'te Edirne'den yola çıktı. Kuşatma 6 Nisan 1453'te başladı. Bizans İmparatoru XI. Konstantinos, şehri surlar, Haliç'i kapatan zincir ve Cenevizli ile Venedikli destek kuvvetleriyle savundu. Kuşatmanın en bilinen hamlelerinden biri, Haliç'in ağzındaki zinciri aşmak için Osmanlı gemilerinin 21-22 Nisan gecesi Galata'nın arkasındaki tepelerden karadan yürütülerek Haliç'e indirilmesiydi. Bu hamle, surların Haliç tarafını da savunmak zorunda kalan Bizans'ın gücünü böldü.

Yaklaşık 53 gün süren kuşatmanın sonunda Osmanlı ordusu 29 Mayıs 1453 sabahı şehre girdi. İmparator XI. Konstantinos savunma sırasında hayatını kaybetti. Bin yılı aşkın süren Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu sona erdi. Fatih aynı gün Ayasofya'yı ziyaret etti; Ayasofya camiye çevrildi. Pek çok tarihçi bu olayı Orta Çağ'ın sonu ve Yeni Çağ'ın başlangıcı olarak kabul eder.

6. Yeni başkent ve hoşgörü siyaseti

Fatih, fethin ardından şehri Osmanlı'nın başkenti yaptı ve nüfusunu artırmak için Anadolu'dan ve Balkanlar'dan Müslüman, Hristiyan ve Yahudi aileleri İstanbul'a yerleştirdi. Rum Ortodoks topluluğunun dinî liderliğini yeniden düzenledi; 1454'te Gennadios Skolarios'u patrik olarak atadı ve Ortodoks cemaatine kendi dinî işlerini yürütme imkânı tanıdı. Ermeni ve Yahudi toplulukları için de benzer düzenlemeler yapıldığı aktarılır. Bu uygulamalar, Osmanlı'nın farklı inançları bir arada yönettiği düzenin temel taşlarından biri oldu.

Şehirde yeni camiler, çarşılar, hamamlar ve hanlar yapıldı. Bugün Topkapı Sarayı olarak bilinen yeni sarayın inşasına 1460'lı yıllarda başlandı.

7. Seferler ve sınırların genişlemesi: 1454-1480

Fatih, saltanatı boyunca neredeyse her yıl sefere çıktı. Başlıca seferleri şöyle sıralanabilir:

• Sırbistan: 1450'lerde düzenlenen seferlerle Sırbistan büyük ölçüde Osmanlı topraklarına katıldı; 1456'da Belgrad kuşatması ise başarısız oldu.
• Mora: 1460'ta Mora despotlukları Osmanlı hâkimiyetine girdi.
• Trabzon: 1461'de Trabzon Rum İmparatorluğu sona erdi.
• Bosna: 1463'te Bosna Krallığı Osmanlı topraklarına katıldı.
• Venedik ile savaş: 1463'te başlayan uzun savaş 1479'daki antlaşmayla sona erdi.
• Otlukbeli: 1473'te Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'a karşı Otlukbeli'nde kazanılan zafer, Anadolu'daki Osmanlı üstünlüğünü pekiştirdi.
• Kırım: 1475'te Gedik Ahmed Paşa komutasındaki seferle Kırım'daki Ceneviz kolonileri alındı ve Kırım Hanlığı Osmanlı'ya bağlandı.
• Otranto: 1480'de Gedik Ahmed Paşa İtalya'nın güneyindeki Otranto'yu aldı; bu kale Fatih'in ölümünden sonra elden çıktı. Aynı yıl Rodos kuşatması başarısız oldu.

8. Devlet düzeni ve kanunnameler

Fatih, fetihlerin yanında devletin hukuki ve idari yapısını da düzenledi. Onun dönemine ait kanunnameler, padişahın, vezirlerin ve devlet görevlilerinin yetkilerini, teşkilatı ve törenleri belirledi. Merkezî otoriteyi güçlendiren bu düzenlemelerle sadrazamlık ve divan teşkilatı daha belirgin hâle geldi. Bu dönemde Osmanlı Devleti, sınırları Tuna'dan Fırat'a uzanan bir imparatorluğa dönüştü.

9. İlim, sanat ve Fatih Külliyesi

Fatih, ilim ve sanata verdiği destekle de tanınır. İstanbul'da 1463-1470 yılları arasında inşa edilen Fatih Külliyesi; cami, medreseler, darüşşifa (hastane), imaret, kütüphane ve hanlarıyla şehrin yeni merkezlerinden biri oldu. Külliyedeki Sahn-ı Seman medreseleri, Osmanlı'nın en yüksek eğitim kurumları arasında yer aldı.

Fatih, döneminin ünlü âlimlerini İstanbul'a davet etti. Astronom ve matematikçi Ali Kuşçu bunlardan biridir. Sarayında Doğu ve Batı'dan eserler toplandı; Yunanca ve Latince kitaplara da ilgi gösterdi. Avni mahlasıyla şiirler yazdığı bilinir. Venedikli ressam Gentile Bellini, Fatih'in davetiyle İstanbul'a geldi ve 1480'de padişahın bugün Londra'daki National Gallery'de bulunan portresini yaptı.

10. Son yılları ve vefatı: 1481

Fatih, 1481 baharında yeni bir sefer için İstanbul'dan Anadolu yakasına geçti. Seferin hedefi kesin olarak bilinmemektedir. Ordu Gebze yakınlarında, Hünkâr Çayırı olarak bilinen yerde bulunurken rahatsızlığı ağırlaştı ve 3 Mayıs 1481'de, 49 yaşında hayatını kaybetti. Naaşı İstanbul'a getirilerek Fatih Camii'nin yanındaki türbesine defnedildi.

Ölüm nedeni tarihçiler arasında tartışmalıdır. Uzun süre nikris (gut) hastalığının ilerlemesiyle öldüğü kabul edildi. Tarihçi Franz Babinger, Âşıkpaşazâde'nin bir beyti ve Venedik arşivindeki bir belgeye dayanarak zehirlenmiş olabileceğini ileri sürdü; şüpheler eski hekimi Yakup Paşa üzerinde toplandı. Şehabeddin Tekindağ gibi tarihçiler ise ölümün doğal nedenlerle gerçekleştiğini savundu. Zehirlenme iddiası bugün de kesin olarak kanıtlanmış değildir.

11. Bugün Fatih'in mirası

Fatih Sultan Mehmet'in mirası İstanbul'un dokusunda hâlâ görülebilir: Rumeli Hisarı, Fatih Külliyesi, Topkapı Sarayı ve fetihten sonra şehre kazandırılan yapılar bunların başında gelir. Adı bir ilçeye, bir köprüye ve bir üniversiteye verilmiştir. İstanbul'un fethi her yıl 29 Mayıs'ta törenlerle anılır.

Tarihçiler onu yalnızca bir fatih olarak değil, devlet teşkilatını kuran, farklı inançları bir arada yöneten ve Doğu ile Batı kültürlerine ilgi gösteren bir hükümdar olarak değerlendirir. Fatih'i doğru anlatmanın yolu, efsaneleri ve ona ait olmayan sözleri bir kenara bırakıp belgelenmiş başarılarını, seferlerini ve kurduğu düzeni bütün yönleriyle ortaya koymaktır.

Kısa kronoloji

• 30 Mart 1432: Edirne'de doğdu.
• 1444: İlk kez tahta çıktı; 10 Kasım'da II. Murad Varna'da Haçlıları yendi.
• 1446: Buçuktepe olayından sonra tahttan çekildi, Manisa'ya döndü.
• 3 Şubat 1451: İkinci kez tahta çıktı.
• 1452: Rumeli Hisarı yapıldı.
• 6 Nisan-29 Mayıs 1453: İstanbul kuşatması ve fethi.
• 1454: Gennadios Skolarios patrik oldu.
• 1461: Trabzon alındı.
• 1463: Bosna alındı; Fatih Külliyesi'nin inşası başladı (1470'te tamamlandı).
• 1473: Otlukbeli Muharebesi.
• 1475: Kırım seferi.
• 1480: Otranto alındı; Gentile Bellini portresi.
• 3 Mayıs 1481: Gebze yakınlarında vefat etti.