‹ Barcha yangiliklar Texnologiya

Albert Eynshteyn kim? Zamonaviy fizika dahosi hikoyasi

14-noyabr, 2026-yil, 12:00

Germaniyaning Ulm shahrida tug'ilgan Albert Eynshteyn Shveytsariyadagi patent idorasida xizmatchi bo'lib ishlagan paytida yozgan maqolalari bilan fizikani tubdan o'zgartirdi. Nisbiylik nazariyasi vaqt, makon va tortishish kuchi haqidagi tasavvurimizni yangidan qurdi, yorug'lik haqidagi ishlari esa kvant fizikasining asosiy toshlaridan biriga aylandi. «Dunyoga yo'l ko'rsatganlar» turkumimizning beshinchi sonida Eynshteynning tug'ilishidan vafotigacha bo'lgan hayotini hujjatlangan faktlarni keng tarqalgan afsonalardan ajratgan holda hikoya qilamiz.

Afsonani haqiqatdan ajratish

Eynshteyn eng mashhur olimlardan biri, ammo u haqida eng ko'p noto'g'ri ma'lumot tarqalgan olimlardan ham biridir. Unga nisbat beriladigan so'zlarning katta qismi manbasiz, hayoti haqidagi ba'zi rivoyatlar esa hujjatlarga zid keladi.

Eng keng tarqalgan afsona — Eynshteyn maktabda matematikadan o'tolmagan degan da'vo. Bu to'g'ri emas: u bolaligidan matematikada muvaffaqiyatli bo'lgan, 15 yoshga to'lmasdan differensial va integral hisobni mustaqil o'rgangan. Afsonaning ildizi shundaki, 1895-yilda, 16 yoshida, u Syurix politexnika maktabining kirish imtihonidan o'ta olmagan. Matematika va fizika bo'limlarida yaxshi natija ko'rsatgan, ammo til va umumiy fanlar bo'yicha ball yetmagan.

Ikkinchi katta xato — atom bombasini Eynshteyn yaratgan degan fikr. U AQShning «Manxetten» atom loyihasida ishlamagan. 1939-yilda Germaniya bunday qurol yaratishi mumkinligi haqida ogohlantiruvchi, Prezident Ruzveltga yozilgan maktubni imzolagan; biroq bombani mumkin qilgan ilmiy qadam 1938-yil oxirida Otto Gan va Frits Shtrasman tajribalari hamda Liza Meytner va Otto Frish talqini bilan tushunilgan yadro bo'linishi edi. E=mc² tenglamasi ajralib chiqadigan energiya miqdorini tushuntiradi, lekin o'zi qurolning asosi emas.

1. Ulm va Myunxendagi bolalik: 1879–1894

Albert Eynshteyn 1879-yil 14-martda Ulmda savdogar German Eynshteyn va Paulina Koxning birinchi farzandi bo'lib dunyoga keldi. Oila tez orada Myunxenga ko'chdi; otasi va amakisi bu yerda elektr uskunalari ishlab chiqaruvchi kichik kompaniya ochdi. Singlisi Mayya 1881-yilda tug'ildi.

Eynshteynning o'zi aytishicha, besh yoshida otasi ko'rsatgan kompas — ko'rinmas kuch ta'sirida doim bir tomonni ko'rsatadigan mil — uni chuqur hayratga solgan. Yoshligida qo'liga tushgan geometriya kitobini keyinchalik «muqaddas geometriya kitobchasi» deb atagan. Myunxendagi Luitpold gimnaziyasining qat'iy, yod oldirishga asoslangan tartibi unga yoqmagan.

2. Shveytsariya va politexnika yillari: 1894–1900

1894-yilda oilaviy kompaniya qiyinchilikka uchragach, oila Italiyaga ko'chdi; Eynshteyn maktabni tugatish uchun bir muddat Myunxenda qoldi, so'ng u ham Italiyaga ketdi. 1895-yilda Syurix Federal politexnika maktabining kirish imtihonidan o'ta olmadi va Shveytsariyaning Aarau shahridagi kanton maktabiga o'qishga kirdi, o'qituvchi Yost Vinteler oilasida yashadi. Aaraudagi erkinroq muhit unga yoqdi; 1896-yilda maktabni tamomladi va o'sha yili Germaniya fuqaroligidan voz kechdi.

1896-yilda Syurix politexnika maktabining matematika va fizika o'qituvchilari bo'limiga kirdi va 1900-yilda diplom oldi. U yerda keyinchalik turmush quradigan serb fizika talabasi Mileva Marich bilan tanishdi. Bitirgandan so'ng universitetda assistentlik o'rnini topa olmadi; bir muddat xususiy darslar va vaqtinchalik o'qituvchilik bilan kun ko'rdi. 1901-yilda Shveytsariya fuqaroligini oldi.

3. Patent idorasidagi xizmatchi: 1902–1909

Do'stining otasi yordamida 1902-yil 23-iyunda Berndagi Shveytsariya Federal intellektual mulk idorasiga «uchinchi toifali texnik ekspert» bo'lib ishga kirdi va patent arizalarini ko'rib chiqdi. Bu ish unga barqaror daromad va bo'sh vaqtida fizika haqida o'ylash imkonini berdi. Bernda do'stlari bilan «Olimpiya akademiyasi» deb atagan o'qish va munozara to'garagini tuzdi. 1903-yilda Mileva Marichga uylandi; ularning ikki o'g'li bo'ldi: Hans Albert va Eduard.

4. Mo'jizalar yili: 1905

1905-yil fan tarixida Eynshteynning «mo'jizalar yili» (annus mirabilis) sifatida tilga olinadi. Patent idorasida ishlab yurgan holda u Annalen der Physik jurnalida to'rtta muhim maqola e'lon qildi:

• Yorug'lik va fotoeffekt: yorug'lik energiya ulushlari (bugun foton deb ataladigan kvantlar) ko'rinishida o'zini tutishini ilgari surdi. Bu ish kvant fizikasining asoslaridan biri bo'ldi va keyinchalik Nobel mukofoti asosiga aylandi.
• Broun harakati: suyuqlikdagi mayda zarralarning tartibsiz harakatini molekulalar zarbasi bilan tushuntirdi va atomlar haqiqatda mavjudligiga kuchli dalil berdi.
• Maxsus nisbiylik: yorug'lik tezligi barcha kuzatuvchilar uchun bir xil ekanini qabul qilib, vaqt va uzunlik kuzatuvchining harakatiga qarab o'zgarishini ko'rsatdi. Mutlaq vaqt g'oyasi barham topdi.
• Massa va energiya ekvivalentligi: o'sha yili chop etilgan qisqa maqolada massa va energiya bir-biriga aylanishi mumkinligini ko'rsatdi; bu bog'liqlik keyinchalik E=mc² ko'rinishida mashhur bo'ldi.

Eynshteyn molekulalar o'lchamini aniqlashga bag'ishlangan doktorlik dissertatsiyasini 1905-yil 30-aprelda yakunlab, Syurix universitetiga topshirdi. Doktorlik hujjati 1906-yil 15-yanvarda berildi.

5. Ilm-fanga o'tish va umumiy nisbiylik: 1909–1915

1909-yilda Eynshteyn patent idorasidan ketib, Syurix universitetida dotsent bo'ldi. So'ng Pragadagi Nemis universitetida (1911) va Syurix politexnikasida (1912) ishladi. 1914-yilda Berlinga ko'chib, Prussiya Fanlar akademiyasi a'zosi bo'ldi va Kayzer Vilgelm fizika institutiga rahbarlik qildi. O'sha yili Mileva Marichdan ajraldi; 1919-yilda ular rasman ajrashdi va Eynshteyn o'sha yili amakivachchasi Elza Lyoventalga uylandi.

U yillar davomida maxsus nisbiylikni tortishish kuchini ham qamraydigan qilib kengaytirishga harakat qildi. 1915-yil noyabrda Prussiya Fanlar akademiyasidagi to'rtta ma'ruzaning oxirgisida, 25-noyabrda, umumiy nisbiylikning maydon tenglamalarini taqdim etdi. Yangi nazariyaga ko'ra tortishish kuch emas, balki massaning fazo-vaqtni egishi natijasidir. Nazariya Merkuriy orbitasidagi ilgari tushuntirib bo'lmagan siljishni ham to'g'ri hisoblab berdi.

6. Jahonga mashhurlik: 1919

Umumiy nisbiylik Quyosh yonidan o'tgan yulduz nuri ma'lum burchakka og'ishini bashorat qilgan edi. 1919-yil 29-maydagi to'liq quyosh tutilishida britaniyalik astronom Artur Eddingtonning Afrika yaqinidagi Prinsipi oroliga va Endryu Krommelinning Braziliyaning Sobral shahriga borgan ekspeditsiyalari yulduzlar holatini o'lchadi. Eynshteyn bashoratini tasdiqlagan natijalar 1919-yil 6-noyabrda Londonda Qirollik jamiyati va Qirollik astronomiya jamiyatining qo'shma yig'ilishida e'lon qilindi. Ertasi kuni jahon matbuoti Eynshteyn nomini sarlavhalarga chiqardi va u bir zumda dunyoning eng taniqli insonlaridan biriga aylandi.

7. Nobel mukofoti: 1921–1922

Eynshteynga 1921-yilgi Nobel fizika mukofoti berildi. Biroq Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi 1921-yilda mukofot shartlariga javob beradigan nomzod yo'q, deb qaror qilib, mukofotni bir yilga qoldirdi; mukofot 1922-yilda e'lon qilindi. Asos sifatida «nazariy fizikaga xizmatlari va ayniqsa fotoelektrik effekt qonunini kashf etgani» ko'rsatildi. Nisbiylik nazariyasi o'sha paytda hali munozarali bo'lgani uchun asosga kiritilmadi.

1924-yilda hind fizigi Satyendranat Bozening ishini rivojlantirib, bugun Boze — Eynshteyn statistikasi deb ataladigan yondashuvni ilgari surdi. U juda past haroratda atomlar bitta kvant holatida to'planishi mumkinligini bashorat qildi; bashorat qilingan «Boze — Eynshteyn kondensati» laboratoriyada faqat 1995-yilda olindi.

8. Germaniyadan ketish va Prinston: 1933–1939

Birinchi jahon urushidan boshlab Eynshteyn tinchliksevar qarashlari bilan tanilgan. Germaniyada antisemitizm kuchaygani sari u hujumlar nishoniga aylandi. 1933-yilda natsistlar hokimiyatga kelganda Eynshteyn xorijda edi va Germaniyaga qaytmadi. Prussiya Fanlar akademiyasidan chiqdi, o'sha yili AQShga joylashdi va Prinstondagi Ilg'or tadqiqotlar institutida ishlay boshladi; umrining oxirigacha shu yerda qoldi. Rafiqasi Elza 1936-yilda vafot etdi. Eynshteyn 1940-yilda AQSh fuqarosi bo'ldi, Shveytsariya fuqaroligini ham saqlab qoldi.

Prinston yillarida u tortishish va elektromagnetizmni yagona nazariyada birlashtirishga urindi, ammo bu maqsadga erisha olmadi. Kvant mexanikasining ehtimollikka asoslangan talqiniga ham shubha bilan qaradi va Nils Bor bilan uzoq bahslar olib bordi.

9. Ruzveltga maktub va yadro quroli: 1939–1945

Venger fizigi Leo Silard tayyorlagan va Eynshteyn 1939-yil 2-avgustda imzolagan maktub AQSh Prezidenti Franklin Ruzveltni natsistlar Germaniyasi uran asosida kuchli bomba yaratishi mumkinligi haqida ogohlantirgan. Maktub Ruzveltga 1939-yil 11-oktabrda iqtisodchi Aleksandr Saks orqali yetkazildi va AQShning yadro tadqiqotlariga yuzlanishida rol o'ynadi.

Xavfsizlik nuqtai nazaridan Eynshteyn «Manxetten» loyihasiga jalb qilinmagan va bomba yaratishda ishlamagan. Ma'lumotlarga ko'ra, 1945-yilda Xirosima va Nagasakiga bombalar tashlanganidan keyin u maktubni imzolashni hayotidagi eng katta xatolardan biri deb atagan.

10. Tinchlikka da'vatlar va so'nggi yillar: 1945–1955

Urushdan keyin Eynshteyn yadro qurolini xalqaro nazorat qilish va jahon hukumati g'oyasi uchun ko'p kuch sarfladi. 1952-yilda Isroilning birinchi prezidenti Xaim Veysman vafotidan so'ng unga Isroil prezidentligi taklif qilindi; Eynshteyn odamlar bilan ishlash va rasmiy vazifalarni bajarishda tajribasi yetarli emasligini aytib, taklifni muloyimlik bilan rad etdi.

Vafotidan biroz oldin u britaniyalik faylasuf Bertran Rassel tayyorlagan, yadro urushi xavfiga e'tibor qaratgan bayonotni imzoladi. Rassel — Eynshteyn manifesti nomi bilan tanilgan matn 1955-yil iyulida e'lon qilindi.

Eynshteyn 1955-yil 18-aprelda Prinstonda qorin aortasi anevrizmasi yorilishi oqibatida 76 yoshida vafot etdi. O'z vasiyatiga ko'ra jasadi krematsiya qilindi.

«Tasavvur bilimdan muhimroq»

Infografikadagi bu so'z Eynshteynga noto'g'ri nisbat beriladigan iboralardan emas, balki hujjatlangan so'zdir. U jurnalist Jorj Silvester Virekning Eynshteyn bilan suhbatida aytilgan; suhbat 1929-yil oktabrida Saturday Evening Post jurnalida What Life Means to Einstein («Eynshteyn uchun hayot nimani anglatadi») sarlavhasi bilan chop etilgan. Eynshteyn bu so'zni sezgiga ko'proq ishonadimi yoki bilimgami degan savolga javob berar ekan aytgan va 1919-yilgi tutilish o'z sezgisini tasdiqlaganini so'zlab bergan. Bu so'zning ma'nosi bilim muhim emas degani emas; yangi bilim tasavvur va sezgidan boshlanib, tajribada sinaladi degani.

Eynshteyn merosi bugun qayerda yashaydi?

Umumiy nisbiylik bugun koinotning kengayishi, qora tuynuklar va gravitatsion to'lqinlar kabi zamonaviy astronomiya va kosmologiyaning asosiy mavzularini tushunish uchun asosdir. 2015-yilda LIGO detektorlari gravitatsion to'lqinlarni ilk bor bevosita o'lchagani nazariyaning yuz yillik bashoratini tasdiqladi. GPS sun'iy yo'ldoshlari soatlari ham maxsus va umumiy nisbiylik bashorat qilgan vaqt farqiga qarab tuzatiladi; aks holda joylashuv hisoblari har kuni kilometrlab xato bo'lardi.

Yorug'likning kvant tabiati haqidagi ishi lazerdan quyosh panellarigacha ko'plab texnologiyalar tayanadigan kvant fizikasining rivojiga hissa qo'shdi. Eynshteyn haqida to'g'ri hikoya qilish — unga boshqalarning kashfiyotlari va to'qima so'zlarni nisbat berish emas, balki g'oyalarining kuchini va olimlar ularni qanday sinaganini hujjatlashtirishdir.

Qisqa xronologiya

• 1879-yil 14-mart: Ulmda tug'ildi.
• 1895–1896: Aarau kanton maktabida o'qidi.
• 1900: Syurix politexnikasidan diplom oldi.
• 1902–1909: Berndagi Shveytsariya patent idorasida ishladi.
• 1905: Mo'jizalar yili: to'rtta inqilobiy maqola; doktorlik dissertatsiyasi.
• 1915-yil 25-noyabr: umumiy nisbiylikning maydon tenglamalarini taqdim etdi.
• 1919-yil 6-noyabr: tutilish kuzatuvlari natijalari e'lon qilindi; jahonga mashhurlik.
• 1922: 1921-yilgi Nobel fizika mukofoti berildi.
• 1924: Boze — Eynshteyn statistikasi.
• 1933: Germaniyadan ketib, Prinstonga joylashdi.
• 1939-yil 2-avgust: Ruzveltga maktubni imzoladi.
• 1952: Isroil prezidentligi taklifini rad etdi.
• 1955-yil 18-aprel: Prinstonda vafot etdi.

Keyingi xabarRossiyaning shaxsiy saraton vaksinasida dastlabki natija qanday?

Turk tilidagi asl matn: Albert Einstein kimdir? Modern fiziğin dâhisinin hikâyesi