‹ Barcha yangiliklar Yangiliklar
O'zbek palovi nega YUNESKO ro'yxatida?
18-noyabr, 2026-yil, 10:15
O'zbekistonda to'yda ham, ma'rakada ham qozon osiladi, mehmon palov tortilmasdan kuzatilmaydi. YUNESKO 2016-yilda taomning o'zini emas, uning atrofidagi an'anani muhofazaga oldi. Palovning kelib chiqishi, Farg'ona guruchi va hududiy farqlar haqida maqolamizda.

- YUNESKO: "Palov madaniyati va an'anasi" 2016-yil 1-dekabrda Addis-Abebadagi 11-sessiyada Insoniyat nomoddiy madaniy merosining reprezentativ ro'yxatiga kiritildi.
- An'ana: to'y, hajdan qaytish, farzand tug'ilishi, yubiley va marhumni xotirlash marosimlarida pishiriladi; muhtojlarga yordam uchun ham qozon osiladi.
- Asosiy masalliq: qo'y go'shti, guruch, sariq va qizil sabzi, piyoz, zira; paxta yog'i yoki dumba yog'i.
- Guruch: Farg'ona vodiysida yetishtiriladigan devzira palov uchun eng qadrli guruch hisoblanadi.
- Retsept: maqola oxirida olti kishilik uy palovi.
O'zbekistonda "palov" yoki qisqacha "osh" deb ataladigan taom dasturxondagi oddiy ovqatdan ko'proq narsa. YUNESKO 2016-yil 1-dekabrda Efiopiya poytaxti Addis-Abebada yig'ilgan Nomoddiy madaniy merosni muhofaza qilish hukumatlararo qo'mitasining 11-sessiyasida "Palov madaniyati va an'anasi"ni Insoniyat nomoddiy madaniy merosining reprezentativ ro'yxatiga kiritdi. Ro'yxatga retsept emas, palovni pishirish va baham ko'rish bilan bog'liq ijtimoiy amaliyot kiritildi.
YUNESKO hujjatida nima deyilgan?
Qo'mita qarorida palov O'zbekistonning qishloq va shaharlarida tayyorlanib, baham ko'riladigan an'anaviy taom atrofida shakllangan ijtimoiy amaliyot sifatida ta'riflanadi. Hujjatda keltirilgan o'zbek naqliga ko'ra, mehmon palov tortilmaguncha mezbon uyidan keta olmaydi. Palov kundalik taom sifatida ham yeyiladi; to'yda, hajdan qaytganda, farzand tug'ilganda, yillik ma'rakalarda va marhumni xotirlashda ham pishiriladi. Muhtojlarga yordam berish uchun qozon osish ham an'ananing bir qismi.
Hujjatga ko'ra palovni yoshi va ijtimoiy mavqeidan qat'i nazar ayollar ham, erkaklar ham pishiradi. Bilim yozma retseptdan ko'ra usta-shogird munosabati orqali o'tadi: oilada, do'stlar davrasida va mahalla kabi jamoa institutlarida. YUNESKO qo'mitasi bu amaliyot ijtimoiy rishtalarni mustahkamlashi va birdamlikni oshirishini qayd etdi. Dehqonchilik sharoitidagi farqlar esa hududdan hududga masalliq va pishirish usullarining o'zgarishiga olib kelgan.
Palov qayerdan kelgan?
Turk tilidagi "pilav" so'zi fors tilidan o'tgan; o'zbek tilidagi "palov" va rus tilidagi "plov" ham shu o'zakdan. Guruchni go'sht suvida pishirish usuli Erondan O'rta Osiyogacha, u yerdan Anado'lugacha cho'zilgan keng hududda ma'lum. O'zbek palovini ajratib turadigan jihat shundaki, guruch avval go'sht, piyoz va sabzidan tayyorlangan quyuq asos ustida bug'da pishiriladi.
O'zbekistonda palovni Iskandar Zulqarnayn qo'shini uchun yoki tabib Ibn Sino shifobaxsh taom sifatida o'ylab topgani haqidagi rivoyatlar ko'p eshitiladi. Bular xalq rivoyati; taom bitta shaxs yoki sana bilan boshlanganini ko'rsatadigan hujjat yo'q.
Qozonda nimalar bo'ladi?
O'zbek palovi cho'yan qozonda ikki bosqichda pishadi. Birinchi bosqich "zirvak" deb ataladi: yog' yaxshilab qizdiriladi, go'sht qovuriladi, so'ng piyoz va somoncha qilib to'g'ralgan sabzi solinadi. Sabzi yumshagach zira va quritilgan zirk qo'shiladi; zirkning nordonligi yog'ning og'irligini muvozanatlaydi. Manbalar zirvak vaqtini retseptga qarab bir soatdan bir yarim soatgacha deb ko'rsatadi.
Ikkinchi bosqichda yuvilib suvi sizdirilgan guruch zirvak ustiga tekis qatlam qilib yoyiladi, ustidan ikki barmoq ko'tariladigan qilib suv quyiladi. Suv singgach guruchga cho'p bilan bir necha teshik ochiladi, qozon qopqog'i yopilib palov past olovda dimlanadi. Butun sarimsoq boshlari va qaynatilgan no'xat odatda shu bosqichda guruch ichiga ko'miladi.
An'anaviy yog' paxta yog'i yoki qo'y dumbasi. Sabzining rangi ham hududga qarab o'zgaradi: Toshkentda sariq sabzi keng tarqalgan, ko'plab retseptlarda sariq va qizil sabzi birga ishlatiladi.
Hududdan hududga nima o'zgaradi?
O'zbekiston hukumatining milliy taomlar sahifasida dunyoda yuzdan ortiq palov retsepti borligi, O'zbekistonning ham o'ziga xos turlari mavjudligi qayd etilgan. Keng tarqalgan ta'riflarga ko'ra Samarqand palovida qatlamlar aralashtirilmasdan tortiladi, go'sht va guruch alohida turadi. Toshkent va Farg'onada pishgan palov tortishdan oldin aralashtiriladi. Buxoro palovida mayiz va o'rikning shirinligi ajralib turadi, Xorazm palovi esa kamroq yog' bilan, quruqroq pishiriladi.
Farg'ona guruchi va palov iqtisodiyoti
Palovning eng qadrli masallig'i Farg'ona vodiysida yetishtiriladigan devzira guruchi. O'zbekiston bozorlarida devzira oddiy guruchdan qimmatroq narxda sotiladi. Toshkentdagi yirik osh markazlarida ham devzirada pishgan palov menyuda alohida band sifatida, oddiy porsiyadan yuqori narxda turadi.
Palov O'zbekiston shaharlarida alohida bir soha. Toshkentdagi osh markazlari har kuni ertalabdan katta qozonlar osadi; ulardan eng mashhuri Toshkent teleminorasi yaqinidagi "Besh qozon" o'tin olovida pishadigan katta qozonlari bilan shahar sayyohlik yo'nalishlariga kirgan. Markazlarda palov tushdan oldin tayyor bo'ladi va ko'p joylarda tushdan keyin qozonlar bo'shab qoladi. YUNESKOga topshirilgan nomzodlik hujjatida ham ro'yxatga kiritilish palov bilan bog'liq an'anaviy hunarmandchilik va og'zaki an'analarga qiziqishni oshirishi qayd etilgan edi.
Uyda o'zbek palovi (6 kishilik)
Masalliqlar: 1 kg suyakli qo'y go'shti (kurak yoki bo'yin), 1 kg uzun donli guruch (topilsa devzira), 1 kg sabzi (yarmi sariq, yarmi qizil), 2 ta katta piyoz, 200 ml kungaboqar yoki paxta yog'i, 2 bosh butun sarimsoq, bir stakan qaynatilgan no'xat, 1 osh qoshiq zira, 1 choy qoshiq zirk, tuz va qora murch.
Guruchni bir necha suvda yuvib, iliq tuzli suvda bir soat ivitib qo'ying. Sabzini somoncha, piyozni yarim halqa qilib to'g'rang. Qalin tagli keng qozonda yog'ni tutun chiqquncha qizdiring, go'shtni bo'lak-bo'lak solib har tomoni qizarguncha qovuring. Piyozni qo'shib och qizil tusga kirguncha, sabzini qo'shib yumshaguncha vaqti-vaqti bilan aralashtiring. Zirani kaftda ezib, zirk bilan birga qo'shing, tuz soling, go'shtni yopadigan qilib issiq suv quyib past olovda 40 daqiqa qaynating.
Suvi sizdirilgan guruchni zirvak ustiga aralashtirmasdan tekis qatlam qilib yoying, no'xat va sarimsoqni guruch ichiga ko'ming. Guruchdan ikki barmoq ko'tariladigan qilib qaynoq suvni kapgir orqasidan sekin quying. Olovni kuchaytirib suvni singdiring, so'ng guruchni tepacha qilib yig'ib, cho'p bilan besh-olti teshik oching. Qopqog'ini yopib eng past olovda 25 daqiqa dimlang. Tortishda avval guruchni katta laganga oling, sabzili asos va go'shtni ustiga qo'ying; sarimsoq boshlarini lagan chetiga joylang. Yoniga pomidor va piyozdan tayyorlangan oddiy salat yarashadi.
Keyingi xabarO'zbekistonda karta firibgarligi qanday amalga oshirilmoqda?Turk tilidagi asl matn: Özbek pilavı neden UNESCO listesinde?