Haberin Sesi Giriş📻 Haberinsesi.net/radyo TRRUUZ HaberGönderReklamVer
Gastronomi

Özbek pilavı neden UNESCO listesinde?

Haberin Sesi Haber Merkezi · Yayın sorumlusu: Muzaffer Çavdar · 18 Kasım 2026 10:15
WhatsApp Telegram X Facebook
Özbek pilavı neden UNESCO listesinde?
Kısaca
  • UNESCO kaydı: "Palov kültürü ve geleneği", 1 Aralık 2016'da Addis Ababa'daki 11. oturumda İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi'ne alındı.
  • Gelenek: Düğün, hac dönüşü, doğum, yıl dönümü ve cenazede pişiriliyor; ihtiyaç sahiplerine yardım için de kazan kuruluyor.
  • Temel malzeme: Kuzu ya da koyun eti, pirinç, sarı ve turuncu havuç, soğan, kimyon; pamuk yağı ya da kuyruk yağı.
  • Pirinç: Fergana Vadisi'nde yetişen devzira, pilavın en değerli pirinci sayılıyor.
  • Tarif: Yazının sonunda altı kişilik ev pilavı.

Özbekistan'da "palov" ya da kısaca "osh" denilen pilav, sofradaki herhangi bir yemekten fazlası. UNESCO, 1 Aralık 2016'da Etiyopya'nın başkenti Addis Ababa'da toplanan Somut Olmayan Kültürel Mirası Koruma Hükümetlerarası Komitesi'nin 11. oturumunda "Palov kültürü ve geleneği"ni İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi'ne aldı. Listeye giren tarif değil, pilavın pişirilip paylaşılmasına bağlı toplumsal pratik oldu.

UNESCO kayıtta neyi anlatıyor?

Komite kararında palov, Özbekistan'ın kırsalında ve kentlerinde hazırlanıp paylaşılan geleneksel bir yemeğin etrafında oluşan toplumsal pratik olarak tanımlanıyor. Kayıtta yer alan bir Özbek sözüne göre misafir, kendisine pilav ikram edilmeden ev sahibinin evinden ayrılamaz. Pilav günlük bir öğün olarak yeniyor; düğünde, hacdan dönüşte, çocuk doğduğunda, yıl dönümlerinde ve cenazelerde de pişiriliyor. İhtiyaç sahiplerine yardım etmek için kazan kurmak da geleneğin parçası.

Kayda göre pilavı yaşı ve toplumsal konumu ne olursa olsun kadınlar da erkekler de pişiriyor. Bilgi yazılı tariften çok usta-çırak ilişkisiyle aktarılıyor: aile içinde, arkadaş çevresinde ve mahalle gibi topluluk kurumlarında. UNESCO komitesi bu pratiğin toplumsal bağları güçlendirdiğini ve dayanışmayı beslediğini kaydetti. Tarım koşullarındaki farklar da bölgeden bölgeye malzeme ve pişirme yöntemlerinin değişmesine yol açmış.

Pilav nereden geliyor?

"Pilav" kelimesi Türkçeye Farsçadan geçti; Özbekçedeki "palov" ve Rusçadaki "plov" da aynı kökten geliyor. Pirinci etin suyunda pişirme tekniği İran'dan Orta Asya'ya, oradan Anadolu'ya uzanan geniş bir coğrafyada biliniyor. Özbek pilavını ayıran, önce et, soğan ve havuçla hazırlanan yoğun bir taban üzerinde pirincin buharda pişirilmesi.

Özbekistan'da pilavın Büyük İskender'in ordusu için ya da hekim İbn-i Sina tarafından bir şifa yemeği olarak icat edildiğine dair anlatılar sık duyuluyor. Bunlar halk rivayeti; yemeğin tek bir kişi ya da tarihle başladığını gösteren bir belge yok.

Kazanda neler oluyor?

Özbek pilavı dökme demir kazanda iki aşamada pişiyor. İlk aşamaya "zirvak" deniyor: yağ iyice kızdırılıyor, et mühürleniyor, ardından soğan ve kibrit çöpü kalınlığında doğranmış havuç ekleniyor. Havuç yumuşayınca kimyon ve kurutulmuş kadın tuzluğu meyvesi (barberi) giriyor; barberinin ekşiliği yağın ağırlığını dengeliyor. Kaynaklar zirvak süresini tarifine göre bir saatle bir buçuk saat arasında veriyor.

İkinci aşamada yıkanıp süzülen pirinç zirvakın üstüne düz bir tabaka hâlinde seriliyor, üzerini iki parmak geçecek kadar su ekleniyor. Su çekildikten sonra pirince sap ile birkaç delik açılıyor, kazanın kapağı kapatılıp pilav kısık ateşte demleniyor. Bütün sarımsak başları ve haşlanmış nohut genellikle bu aşamada pirincin içine gömülüyor.

Geleneksel yağ pamuk yağı ya da koyun kuyruk yağı. Havucun rengi de bölgeye göre değişiyor: Taşkent'te sarı havuç yaygın, birçok tarifte sarı ve turuncu havuç birlikte kullanılıyor.

Bölgeden bölgeye ne değişiyor?

Özbekistan hükümetinin ulusal mutfak sayfasında dünyada yüzü aşkın pilav tarifi bulunduğu, Özbekistan'ın da kendine özgü türleri olduğu belirtiliyor. Yaygın anlatımlara göre Semerkant pilavında katmanlar karıştırılmadan servis ediliyor, et ve pirinç ayrı duruyor. Taşkent ve Fergana'da pişen pilav servis öncesinde karıştırılıyor. Buhara pilavında kuru üzüm ve kayısının verdiği tatlılık öne çıkıyor, Harezm pilavı ise daha az yağla, daha kuru pişiriliyor.

Fergana'nın pirinci ve pilav ekonomisi

Pilavın en değerli malzemesi Fergana Vadisi'nde yetişen devzira pirinci. Özbek pazarlarında devzira, sıradan pirinçten daha yüksek fiyatla satılıyor. Taşkent'teki büyük pilav merkezlerinde de devzirayla pişen pilav menüde ayrı bir kalem olarak, standart tabaktan yüksek fiyatla yer alıyor.

Pilav, Özbek şehirlerinde başlı başına bir iş kolu. Taşkent'te "osh markazi" denilen pilav merkezleri her gün sabahtan dev kazanlar kuruyor; bunların en bilineni, Taşkent televizyon kulesinin yakınındaki Beşkazan, odun ateşinde pişen büyük kazanlarıyla şehrin turist rotalarına girmiş durumda. Merkezlerde pilav öğleden önce çıkıyor ve çoğu yerde öğleden sonra kazanlar boşalıyor. UNESCO başvuru dosyasında da listeye girişin, pilavla bağlantılı geleneksel zanaatlara ve sözlü geleneklere ilgiyi artıracağı belirtilmişti.

Evde Özbek pilavı (6 kişilik)

Malzemeler: 1 kilo kemikli kuzu eti (kol ya da gerdan), 1 kilo uzun taneli pirinç (bulunabiliyorsa devzira), 1 kilo havuç (yarısı sarı, yarısı turuncu), 2 büyük kuru soğan, 200 mililitre ayçiçek ya da pamuk yağı, 2 bütün sarımsak başı, bir su bardağı haşlanmış nohut, 1 yemek kaşığı kimyon, 1 tatlı kaşığı barberi, tuz ve karabiber.

Pirinci birkaç suda yıkayıp ılık tuzlu suda bir saat bekletin. Havucu kibrit çöpü kalınlığında, soğanı yarım ay doğrayın. Kalın tabanlı geniş bir tencerede yağı dumanı çıkana kadar ısıtın, eti parça parça koyup her yüzü kızarana kadar çevirin. Soğanı ekleyip pembeleşene, havucu ekleyip yumuşayana kadar karıştırmadan arada bir çevirin. Kimyonu avuçta ezip barberiyle birlikte ekleyin, tuzlayın, eti örtecek kadar sıcak su koyup kısık ateşte 40 dakika pişirin.

Süzülmüş pirinci zirvakın üstüne karıştırmadan düz bir kat hâlinde yayın, nohudu ve sarımsakları pirincin içine gömün. Pirinci iki parmak geçecek kadar kaynar suyu bir kepçenin sırtından yavaşça dökün. Ateşi yükseltip suyu çektirin, sonra pirinci tepecik hâline getirip sapla beş altı delik açın. Kapağı kapatıp en kısık ateşte 25 dakika demlendirin. Servis ederken önce pirinci büyük bir tabağa alın, havuçlu tabanı ve eti üstüne koyun; sarımsak başlarını tabağın kenarına yerleştirin. Yanına domates ve soğanla hazırlanan sade bir salata yakışıyor.

WhatsApp'ta paylaş WhatsApp kanalımızı takip et
Bu haberi nasıl buldunuz?
Değerlendirmeniz diğer okuyucular için önemlidir.
Kaynak: Haberin Sesi

Haberleri kaçırmaSon dakika haberleri WhatsApp ve Telegram kanallarımıza anında düşüyor.

WhatsApp kanalını takip etTelegram'dan takip etUygulamayı kur
Etiketlerözbekistangastronomiözbek mutfağıpilavUNESCOdünya mutfağı
SONRAKİ HABER Cevdet Yılmaz Taşkent'te: Mirziyoyev'le neler konuşuldu?Cevdet Yılmaz Taşkent'te: Mirziyoyev'le neler konuşuldu? Okumaya devam et →

İlgili Haberler

En Çok Okunanlar
SIRADAKİ HABERCevdet Yılmaz Taşkent'te: Mirziyoyev'le neler konuşuldu?›