O'zbek tilidagi yangiliklar00:202026 M11 20, Fri
Telegram X YouTube
⚡ SO'NGGI XABAR
»

‹ Barcha yangiliklar Texnologiya

Isaak Nyuton kim? Koinot qonunlarini topgan dahoning hikoyasi

18-noyabr, 2026-yil, 12:00

WhatsApp Telegram X

Angliyaning kichik bir qishlog'ida, otasini ko'rmay dunyoga kelgan Isaak Nyuton harakat qonunlari va butun olam tortishish qonunini bitta kitobda jamlab, zamonaviy fizikaga asos soldi. U yorug'lik ranglarining sirini ochdi, ko'zguli teleskop yasadi, matematik analizni yaratdi; umrining so'nggi o'ttiz yilida esa Angliya zarbxonasini boshqardi.

Isaak Nyuton kim? Koinot qonunlarini topgan dahoning hikoyasi

Qisqacha
  • Kim? Ingliz fizigi, matematigi va astronomi; klassik mexanika asoschisi.
  • Tug'ilgan: o'sha davrda Angliyada amalda bo'lgan Yulian taqvimi bo'yicha 1642-yil 25-dekabr, hozirgi taqvim bo'yicha 1643-yil 4-yanvar; Linkolnshir grafligidagi Vulstorp.
  • Asosiy asari: 1687-yilda nashr etilgan "Natural falsafaning matematik asoslari" (Principia); uchta harakat qonuni va butun olam tortishish qonuni shu kitobda bayon etilgan.
  • Boshqa ishlari: oq yorug'lik ranglardan iborat ekanini ko'rsatdi, ko'zguli teleskop yasadi, matematik analizni Leybnitsdan mustaqil ravishda ishlab chiqdi.
  • Lavozimlari: Kembrijda Lukas matematika professori (1669), Qirollik zarbxonasida avval nazoratchi (1696), keyin boshqaruvchi (1699), London Qirollik jamiyati prezidenti (1703).
  • Vafoti: Yulian taqvimi bo'yicha 1727-yil 20-mart (hozirgi taqvimda 31-mart), London, 84 yoshida; Vestminster abbatligida dafn etilgan.

Isaak Nyuton haqida maxsus material: klassik fizika asoschisi

Daho haqida so'zlaganda afsona bilan haqiqatni ajratish

Nyuton nomi fan tarixidagi eng mashhur hikoyalardan biri — boshiga tushgan olma bilan bog'lanadi. Biroq bu manzaraning hujjati yo'q. Bor narsa — Nyutonning umrining so'nggi yillarida yaqinlariga aytib bergani va do'sti Uilyam Styukli 1752-yilgi xotiralarida yozib qoldirgan suhbat. Styuklining yozishicha, ular bog'da olma daraxtlari soyasida choy ichib o'tirganida Nyuton tortishish haqidagi fikr xuddi shunday sharoitda, olmaning tushishini kuzatayotganda kelganini aytgan. Olmaning boshiga tushgani esa keyinroq qo'shilgan bezakdir.

Unga nisbat beriladigan mashhur ibora ham aniqlik talab qiladi. "Agar men uzoqroqni ko'rgan bo'lsam, bu devlarning yelkasida turganim uchundir" degan so'zlar chindan ham Nyutonga tegishli: ular 1675-yil 5-fevralda (hozirgi hisobda 1676-yil) raqibi Robert Gukka yozilgan maktubda uchraydi. Ammo bu o'xshatishni Nyuton o'ylab topmagan — u undan bir necha asr oldin ham qo'llanilgan. Ushbu materialda Nyutonning hujjatlar bilan tasdiqlangan ishlari va shaxsiy kelishmovchiliklarini unga noto'g'ri nisbat berilgan narsalardan ajratib bayon qilamiz.

1. Otasiz tug'ilgan bola: 1642–1661

Isaak Nyuton Angliyaning Linkolnshir grafligidagi Vulstorp qo'rg'onida tug'ildi. Angliya o'sha yillarda Yulian taqvimidan foydalangani uchun tug'ilgan sanasi 1642-yil 25-dekabr deb yozilgan; hozirgi Grigoriy taqvimida bu 1643-yil 4-yanvarga to'g'ri keladi. U bilan bir xil ismli otasi savodsiz, lekin o'ziga to'q dehqon bo'lib, o'g'li tug'ilishidan taxminan uch oy oldin vafot etgan edi.

Nyuton uch yoshga to'lganda onasi Xanna Eyskou qo'shni qishloq ruhoniysi Barnabas Smitga turmushga chiqdi va o'g'lini Vulstorpda buvisi qaramog'ida qoldirib, yangi turmush o'rtog'ining uyiga ko'chib o'tdi. Tarjimai hol mualliflari Nyutonning odamovi va shubhachan fe'lini ko'pincha ana shu ayriliq bilan bog'laydi. Ikkinchi eri vafot etgach, onasi qaytib keldi va o'g'lini xo'jalik boshiga qo'ymoqchi bo'ldi; ammo yosh Nyutonda dehqonchilikka na qobiliyat, na qiziqish bor edi. Grantemdagi maktab direktori va tog'asi aralashib, uni universitetga tayyorlashga qaror qilindi.

2. Kembrij va "mo''jiza yillari": 1661–1667

1661-yil iyun oyida Nyuton Kembrij universitetining Triniti kollejiga o'qishga kirdi. Dastlabki yillarda u badavlat talabalarga xizmat qilib tirikchilik qiladigan talabalar qatorida edi. O'quv dasturi hali ham Aristotelga tayanardi; Nyuton esa mustaqil ravishda Dekart, Galiley va Keplerni o'qir, daftariga "Ayrim falsafiy savollar" sarlavhasi ostida qaydlar yozardi. 1665-yilda bakalavr darajasini oldi.

O'sha yili Angliyada katta o'lat epidemiyasi boshlanib, universitet yopildi. Nyuton 1665–1666-yillarning katta qismini Vulstorpdagi uyida o'tkazdi. Keyinchalik "mo''jiza yillari" deb atalgan bu davrda u birdaniga uch sohada asosiy g'oyalarini ishlab chiqdi: bugun matematik analiz deb ataladigan, o'zi "flyuksiyalar usuli" deb nomlagan matematika, yorug'lik va ranglar tabiati hamda tortishish. Bu ishlarning hech birini o'sha yillarda nashr etmadi; ayrimlarining pishib yetilishiga yigirma yil kerak bo'ldi. 1667-yilda Kembrijga qaytib, Triniti kolleji a'zosi etib saylandi.

3. Yorug'lik, ranglar va teleskop: 1668–1672

Qorong'i xonada shisha prizmalar bilan o'tkazgan tajribalarida Nyuton oq yorug'lik sof emasligini, turlicha sinadigan ranglar aralashmasidan iboratligini ko'rsatdi. Bu natija linzalar tasvirni nega rangli hoshiya bilan buzishini ham tushuntirardi. Nyuton yechimni linza o'rniga ko'zgu ishlatishda topdi va 1668-yilda birinchi ishlaydigan ko'zguli teleskopni o'z qo'li bilan yasadi. Bugungi yirik rasadxona teleskoplarining aksariyati shu tamoyilga asoslangan.

1669-yilda, 26 yoshida, ustozi Isaak Barrou o'rniga Kembrijning Lukas matematika kafedrasiga tayinlandi. Barrou teleskopni London Qirollik jamiyatiga olib bordi; asbob katta qiziqish uyg'otdi va Nyuton 1672-yil 11-yanvarda Jamiyat a'zoligiga saylandi. O'sha yili yorug'lik va ranglar haqidagi birinchi maqolasi Jamiyat jurnalida chop etildi.

4. Guk bilan nizo va sukut yillari

Maqolani Jamiyatning tajribalar bo'yicha mas'uli Robert Guk keskin tanqid qildi. Tanqidni og'ir qabul qiladigan Nyuton bahslardan shu qadar charchadiki, uzoq vaqt ishlarini nashr etishdan qochdi. "Devlar yelkasi" iborasi bitilgan 1675/1676-yilgi maktub ana shu tarang munosabatlarning qisqa yumshash pallasida yozilgan. Guk tortishish masofaning kvadratiga teskari proporsional ekani haqidagi g'oyada o'z hissasi tan olinishini talab qilgach, ikki olim orasi yana va butunlay buzildi. Nyutonning optika bo'yicha yirik kitobi — "Optika" — faqat Guk vafotidan keyin, 1704-yilda nashr etildi.

1679-yilda onasi vafot etdi. Bu yillarda Nyuton vaqtining katta qismini hech narsa nashr etmagan ikki sohaga — alkimyo va ilohiyotga bag'ishladi. Undan qolgan qog'ozlarning salmoqli qismi shu mavzularda; u Muqaddas Kitob xronologiyasi ustida uzoq ishlagan, Uch birlik aqidasini rad etuvchi qarashlarini esa umr bo'yi sir tutgan.

5. "Asoslar": 1684–1687

1684-yilda yosh astronom Edmund Galley Kembrijga kelib, Nyutonga savol berdi: agar Quyoshning tortishi masofaning kvadratiga teskari proporsional bo'lsa, sayyora orbitasi qanday bo'ladi? Nyuton javob ellips ekanini va buni yillar oldin hisoblab chiqqanini aytdi. Galleyning qistovi bilan hisoblarini qayta yozishga kirishgan Nyuton taxminan ikki yillik tinimsiz mehnatdan so'ng uch jildli Philosophiae Naturalis Principia Mathematica, ya'ni "Natural falsafaning matematik asoslari"ni tugatdi. Qirollik jamiyatining o'sha paytda puli bo'lmagani uchun kitobni chop etish xarajatini Galley o'z cho'ntagidan to'ladi. Asar 1687-yilda nashr etildi.

"Asoslar"da bugun maktablarda o'qitiladigan uchta harakat qonuni bayon etilgan: natijaviy kuch ta'sir etmagan jism o'z holatini saqlaydi; kuch massa bilan tezlanish ko'paytmasiga teng; har bir ta'sirga teng va qarama-qarshi yo'nalgan aks ta'sir mavjud. Kitobda butun olam tortishish qonuni ham e'lon qilingan: har qanday ikki jism massalari ko'paytmasiga to'g'ri, oralaridagi masofa kvadratiga teskari proporsional kuch bilan bir-birini tortadi. Nyuton bitta qonun bilan yerga tushayotgan toshni ham, Oy orbitasini ham, dengiz suvining ko'tarilib-pasayishini ham tushuntirdi. Yer va osmon bir xil qoidalarga bo'ysunadi degan g'oya kitobning eng barqaror merosi bo'ldi.

6. Analiz kimniki? Leybnits bilan bahs

Nyuton flyuksiyalar usulini 1660-yillar o'rtasida ishlab chiqqan, lekin nashr etmagan edi. Nemis faylasufi va matematigi Gotfrid Vilgelm Leybnits esa o'sha matematikaga 1670-yillarda o'z yo'li bilan yetib keldi va natijalarini 1684-yilda e'lon qildi. XVIII asr boshida ikki tomon tarafdorlari o'rtasida ustuvorlik uchun keskin bahs boshlandi. Prezidenti Nyuton bo'lgan Qirollik jamiyati tuzgan komissiya 1712–1713-yillarda Nyuton foydasiga hisobot chiqardi; hisobotni tayyorlashda Nyutonning o'zi ham ishtirok etgani bugun ma'lum.

Hozirgi tarixchilarning umumiy fikricha, ikki olim analizni bir-biridan mustaqil ravishda yaratgan. Nyuton g'oyaga oldinroq kelgan, Leybnits esa oldinroq nashr etgan. Bugun darslarda qo'llaniladigan dy/dx yozuvi va integral belgisi Leybnitsga tegishli.

7. Zarbxona va Qirollik jamiyati: 1696–1727

1696-yilda Nyuton Kembrijdan ketib, Londonga ko'chdi va Qirollik zarbxonasida nazoratchi (Warden) bo'ldi; 1699-yilda muassasa boshlig'i (Master) lavozimini egalladi va uni vafotiga qadar boshqardi. U bu lavozimni faxriy o'rin deb bilmadi: Angliya tangalarini qayta zarb qilish bo'yicha yirik ishni boshqardi, soxta pul yasovchilarni shaxsan izladi va ularning sud tomonidan hukm qilinishiga erishdi.

1703-yilda, Guk vafotidan ko'p o'tmay, Qirollik jamiyati prezidenti etib saylandi va har yili qayta saylanib, umrining oxirigacha shu vazifada qoldi. 1705-yilda qirolicha Anna unga ritsarlik unvonini berdi. Prezidentlik yillari nizosiz o'tmadi: qirollik astronomi Jon Flemstid bilan kuzatuv ma'lumotlarini nashr etish masalasida uzoq tortishdi.

8. So'nggi yillari va vafoti

Hech qachon uylanmagan Nyuton so'nggi yillarini jiyani Ketrin Barton va uning turmush o'rtog'i yonida o'tkazdi. U Yulian taqvimi bo'yicha 1727-yil 20-martda, hozirgi taqvimda 31-martda, London yaqinidagi Kensingtonda 84 yoshida vafot etdi. Uni davlat arboblariga munosib marosim bilan Vestminster abbatligiga dafn etishdi. Marosimda qatnashgan fransuz yozuvchisi Volter matematikning qirol kabi dafn etilganidan hayratini keyinchalik o'z asarlarida yozgan.

Nyuton sochi namunalarida simob miqdori yuqori ekani aniqlangan; bu ko'p yillik alkimyo tajribalari uning sog'lig'iga ta'sir qilgan bo'lishi mumkin degan taxminlarga sabab bo'ldi. Biroq bu aniq tibbiy tashxis emas, faqat ehtimol.

9. Uning merosi bugun qayerda yashayapti?

Nyuton mexanikasi ko'priklar va binolarni hisoblashdan tortib sun'iy yo'ldoshlar orbitasi, raketalarni uchirish va avtomobilning tormoz yo'ligacha bugun ham muhandislikning kundalik tilidir. Xalqaro birliklar tizimida kuch birligi uning nomi bilan ataladi: bir nyuton — bir kilogramm massaga sekundiga bir metr tezlanish beradigan kuch.

XX asrda Albert Eynshteynning nisbiylik nazariyasi va kvant mexanikasi Nyuton fizikasi juda katta tezliklarda, juda kuchli tortishish maydonlarida va atom miqyosida yetarli emasligini ko'rsatdi. Bu Nyuton xato qilgan degani emas: kundalik miqyosda uning qonunlari bugun ham nihoyatda aniq. Nyuton haqida to'g'ri so'zlash — uni hamma narsani yolg'iz o'zi kashf etgan daho sifatida ko'rsatish emas, balki Kepler, Galiley va Dekart to'plagan bilimni yagona matematik tizimga birlashtirgan, shu bilan birga ham yorqin, ham murosasiz inson sifatida tanishdir.

Qisqa xronologiya

  • 1642-yil 25-dekabr (1643-yil 4-yanvar): Vulstorpda tug'ildi.
  • 1661: Kembrij, Triniti kollejiga kirdi.
  • 1665–1666: o'lat yillarida Vulstorpda analiz, optika va tortishish bo'yicha asosiy g'oyalarini ishlab chiqdi.
  • 1668: birinchi ko'zguli teleskopni yasadi.
  • 1669: Lukas matematika professori bo'ldi.
  • 1672: Qirollik jamiyati a'zoligiga saylandi; yorug'lik va ranglar haqidagi maqolasi chop etildi.
  • 1675/1676: Gukka "devlar yelkasi" maktubini yozdi.
  • 1687: "Asoslar" nashr etildi.
  • 1696 va 1699: Qirollik zarbxonasida nazoratchi, so'ng boshqaruvchi bo'ldi.
  • 1703: Qirollik jamiyati prezidenti etib saylandi.
  • 1704: "Optika" nashr etildi.
  • 1705: ritsarlik unvonini oldi.
  • 1727-yil 20-mart (31-mart): Londonda vafot etdi; Vestminster abbatligida dafn etildi.
O'zbek palovi nega YUNESKO ro'yxatida?Keyingi xabarO'zbek palovi nega YUNESKO ro'yxatida?

Turk tilidagi asl matn: Isaac Newton kimdir? Evrenin yasalarını bulan dâhinin hikâyesi