Isaac Newton kimdir? Evrenin yasalarını bulan dâhinin hikâyesi
- Kim? İngiliz fizikçi, matematikçi ve astronom; klasik mekaniğin kurucusu.
- Doğumu: O dönem İngiltere'de kullanılan Jülyen takvimine göre 25 Aralık 1642'de, bugünkü takvime göre 4 Ocak 1643'te Lincolnshire'daki Woolsthorpe'ta.
- En önemli eseri: 1687'de yayımlanan Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (kısaca Principia); üç hareket yasası ve evrensel kütle çekimi bu kitapta yer alır.
- Diğer çalışmaları: Beyaz ışığın renklerden oluştuğunu gösterdi, yansıtmalı teleskopu yaptı, kalkülüsü Leibniz'den bağımsız olarak geliştirdi.
- Görevleri: Cambridge'de Lucasian matematik profesörü (1669), Kraliyet Darphanesi'nde önce müdür (1696) sonra başkan (1699), Royal Society başkanı (1703).
- Vefatı: Jülyen takvimiyle 20 Mart 1727'de (bugünkü takvimle 31 Mart) Londra'da, 84 yaşında; Westminster Abbey'e defnedildi.

Bir dâhiyi anlatırken efsane ile gerçeği ayırmak
Newton'ın adı, bilim tarihinin en çok bilinen hikâyelerinden biriyle anılır: başına düşen elma. Ne var ki bu sahnenin belgesi yoktur. Elde olan, Newton'ın hayatının son yıllarında yakınlarına anlattığı ve dostu William Stukeley'nin 1752 tarihli hatıratında aktardığı bir konuşmadır. Stukeley'ye göre ikisi bir bahçede elma ağaçlarının gölgesinde çay içerken Newton, kütle çekimi fikrinin aklına yine böyle bir ortamda, bir elmanın düşüşünü izlerken geldiğini söylemiştir. Elmanın kafasına düştüğü ise sonradan eklenmiş bir süstür.
Benzer bir düzeltme, ona atfedilen ünlü söz için de gerekir. "Daha uzağı gördüysem, devlerin omuzlarında durduğum içindir" cümlesi gerçekten Newton'a aittir; 5 Şubat 1675 tarihli (bugünkü takvimle 1676) bir mektupta, rakibi Robert Hooke'a yazılmıştır. Ancak benzetmeyi Newton icat etmedi; aynı imge ondan yüzyıllar önce de kullanılıyordu. Bu dosyada Newton'ın belgelenmiş çalışmalarını, kişisel anlaşmazlıklarını ve ona yanlış biçimde mal edilenleri birbirinden ayırarak anlatıyoruz.
1. Babasız doğan çocuk: 1642-1661
Isaac Newton, İngiltere'nin Lincolnshire bölgesindeki Woolsthorpe malikânesinde doğdu. İngiltere o yıllarda Jülyen takvimini kullandığı için doğum tarihi 25 Aralık 1642 olarak kaydedildi; bugün kullanılan Gregoryen takvimde bu tarih 4 Ocak 1643'e denk gelir. Kendisiyle aynı adı taşıyan babası, okuma yazma bilmeyen ama hâli vakti yerinde bir çiftçiydi ve oğlunun doğumundan yaklaşık üç ay önce ölmüştü.
Newton üç yaşındayken annesi Hannah Ayscough, komşu köyün papazı Barnabas Smith ile evlendi ve oğlunu Woolsthorpe'ta anneannesinin yanında bırakarak yeni eşinin evine taşındı. Biyografi yazarları, Newton'ın içine kapanık ve kuşkucu kişiliğini çoğunlukla bu ayrılığa bağlar. Annesi, ikinci eşinin ölümünden sonra geri döndü ve oğlunu çiftliğin başına geçirmek istedi; ancak genç Newton'ın çiftçiliğe ne yeteneği ne de ilgisi vardı. Grantham'daki okulunun müdürü ile dayısı araya girdi ve Newton'ın üniversiteye hazırlanmasına karar verildi.
2. Cambridge ve "mucize yıllar": 1661-1667
Newton, Haziran 1661'de Cambridge Üniversitesi'ne bağlı Trinity College'a girdi. İlk yıllarında harçlığını çıkarmak için varlıklı öğrencilerin hizmetini gören öğrenciler arasındaydı. Müfredat hâlâ Aristoteles'e dayanıyordu; Newton ise kendi başına Descartes, Galileo ve Kepler'i okuyor, defterine "Bazı felsefi sorular" başlığı altında notlar alıyordu. 1665'te lisans derecesini aldı.
Aynı yıl İngiltere'de büyük veba salgını patlak verdi ve üniversite kapatıldı. Newton, 1665-1666 yıllarının büyük bölümünü Woolsthorpe'taki evinde geçirdi. Sonradan "mucize yıllar" diye anılan bu dönemde üç alanda birden temel fikirlerini geliştirdi: bugün kalkülüs dediğimiz ve kendisinin "akışlar yöntemi" adını verdiği matematik, ışığın ve renklerin doğası ile kütle çekimi. Bu çalışmaların hiçbirini o yıllarda yayımlamadı; bazılarının olgunlaşması yirmi yıl alacaktı. 1667'de Cambridge'e döndü ve Trinity'de öğretim üyesi seçildi.
3. Işık, renkler ve teleskop: 1668-1672
Newton, karanlık bir odada cam prizmalarla yaptığı deneylerde beyaz ışığın saf olmadığını, farklı ölçüde kırılan renklerin karışımından oluştuğunu gösterdi. Bu sonuç, merceklerin görüntüyü renk saçaklarıyla bozmasının neden kaçınılmaz olduğunu da açıklıyordu. Newton çözümü mercek yerine ayna kullanmakta buldu ve 1668'de ilk çalışan yansıtmalı teleskopu kendi elleriyle yaptı. Bugünkü büyük gözlemevi teleskoplarının çoğu aynı ilkeye dayanır.
1669'da hocası Isaac Barrow'un yerine, henüz 26 yaşındayken, Cambridge'in Lucasian matematik kürsüsüne atandı. Barrow, teleskopu Londra'daki Royal Society'ye götürdü; alet büyük ilgi gördü ve Newton 11 Ocak 1672'de Royal Society üyeliğine seçildi. Aynı yıl ışık ve renkler üzerine ilk makalesi derneğin dergisinde yayımlandı.
4. Hooke ile kavga ve sessizlik yılları
Makale, Royal Society'nin deney sorumlusu Robert Hooke'un sert eleştirisiyle karşılaştı. Eleştiriye tahammülü az olan Newton, tartışmalardan öylesine yıprandı ki çalışmalarını yayımlamaktan uzun süre kaçındı. "Devlerin omuzları" cümlesini içeren 1675/1676 tarihli mektup, bu gergin ilişkinin kısa bir yumuşama anında yazılmıştı. İki bilim insanının arası, Hooke'un kütle çekiminin uzaklığın karesiyle ters orantılı olduğu fikrinde kendisine pay verilmesini istemesiyle yeniden ve kalıcı biçimde bozuldu. Newton'ın optik üzerine büyük kitabı Opticks, ancak Hooke'un ölümünden sonra, 1704'te yayımlandı.
Annesi Hannah 1679'da öldü. Newton bu yıllarda zamanının büyük bölümünü, yayımlamadığı iki alana ayırdı: simya ve teoloji. Geride bıraktığı kâğıtların önemli bir kısmı bu konulardadır; Kutsal Kitap kronolojisi üzerine uzun çalışmalar yapmış, teslis inancını reddeden görüşlerini ise hayatı boyunca gizli tutmuştur.
5. Principia: 1684-1687
1684'te genç astronom Edmond Halley, Cambridge'e gelerek Newton'a bir soru sordu: Güneş'in çekimi uzaklığın karesiyle ters orantılıysa bir gezegenin yörüngesi nasıl olur? Newton, yanıtın elips olduğunu ve bunu yıllar önce hesapladığını söyledi. Halley'nin ısrarıyla hesaplarını yeniden yazmaya koyulan Newton, yaklaşık iki yıl süren yoğun bir çalışmanın sonunda üç ciltlik Philosophiae Naturalis Principia Mathematica'yı, yani "Doğa Felsefesinin Matematiksel İlkeleri"ni tamamladı. Royal Society'nin o sırada parası olmadığı için kitabın basım masrafını Halley kendi cebinden karşıladı. Eser 1687'de yayımlandı.
Principia, bugün okullarda öğretilen üç hareket yasasını ortaya koyar: Üzerine net bir kuvvet etki etmeyen cisim durumunu korur; kuvvet, kütle ile ivmenin çarpımına eşittir; her etkiye eşit ve zıt yönde bir tepki vardır. Kitap ayrıca evrensel kütle çekimi yasasını duyurur: Her iki cisim, kütlelerinin çarpımıyla doğru, aralarındaki uzaklığın karesiyle ters orantılı bir kuvvetle birbirini çeker. Newton aynı yasayla hem yere düşen bir taşı hem Ay'ın yörüngesini hem de gelgitleri açıkladı. Yeryüzü ile gökyüzünün aynı kurallara uyduğu fikri, kitabın en kalıcı mirası oldu.
6. Kalkülüs kimin? Leibniz tartışması
Newton, akışlar yöntemini 1660'ların ortasında geliştirmiş ama yayımlamamıştı. Alman filozof ve matematikçi Gottfried Wilhelm Leibniz ise aynı matematiğe 1670'lerde kendi yolundan ulaştı ve sonuçlarını 1684'te yayımladı. 1700'lerin başında iki tarafın destekçileri arasında sert bir öncelik kavgası başladı. Başkanı Newton olan Royal Society'nin kurduğu komisyon, 1712-1713'te Newton lehine bir rapor yayımladı; raporun hazırlanmasında Newton'ın kendisinin de payı olduğu bugün biliniyor.
Günümüzde tarihçilerin ortak görüşü, iki bilim insanının kalkülüsü birbirinden bağımsız olarak geliştirdiği yönündedir. Newton fikre daha önce ulaşmış, Leibniz ise daha önce yayımlamıştır. Bugün derslerde kullanılan dy/dx yazımı ve integral işareti Leibniz'in gösterimidir.
7. Darphane ve Royal Society: 1696-1727
Newton 1696'da Cambridge'den ayrılarak Londra'ya taşındı ve Kraliyet Darphanesi'nde müdür (Warden) oldu; 1699'da kurumun başına (Master) geçti ve bu görevi ölümüne dek sürdürdü. Görevi bir onur makamı olarak görmedi: İngiltere'nin madenî paralarının yeniden basıldığı büyük operasyonu yönetti, kalpazanların izini bizzat sürdü ve bazılarının mahkûm edilmesini sağladı.
1703'te, Hooke'un ölümünden kısa süre sonra, Royal Society başkanlığına seçildi ve her yıl yeniden seçilerek bu görevi de hayatının sonuna kadar yürüttü. 1705'te Kraliçe Anne tarafından şövalye ilan edildi; "Sir" unvanını alan ilk bilim insanlarındandı. Başkanlık yılları tartışmasız geçmedi: Kraliyet astronomu John Flamsteed ile gözlem verilerinin yayımlanması yüzünden uzun bir çekişme yaşadı.
8. Son yılları ve vefatı
Hiç evlenmeyen Newton, son yıllarını yeğeni Catherine Barton ve eşinin yanında geçirdi. Jülyen takvimiyle 20 Mart 1727'de, bugünkü takvimle 31 Mart'ta, Londra yakınlarındaki Kensington'da 84 yaşında hayatını kaybetti. Cenazesi devlet büyüklerine yaraşır bir törenle Westminster Abbey'e defnedildi. Törende bulunan Fransız yazar Voltaire, bir matematikçinin kral gibi gömülmesinden duyduğu hayranlığı sonradan yazılarında anlatacaktı.
Newton'ın saç örneklerinde yüksek düzeyde cıva bulunması, yıllarca süren simya deneylerinin sağlığını etkilemiş olabileceği yorumlarına yol açmıştır; ancak bu, kesinleşmiş bir tıbbi tanı değil, bir olasılıktır.
9. Mirası bugün nerede yaşıyor?
Newton mekaniği, köprülerin ve binaların hesabından uyduların yörüngesine, roketlerin fırlatılmasından otomobillerin fren mesafesine kadar bugün de mühendisliğin gündelik dilidir. Uluslararası birim sisteminde kuvvet birimi onun adını taşır: bir newton, bir kilogramlık kütleye saniyede bir metrelik ivme kazandıran kuvvettir.
Yirminci yüzyılda Albert Einstein'ın görelilik kuramı ve kuantum mekaniği, Newton fiziğinin çok yüksek hızlarda, çok güçlü çekim alanlarında ve atom ölçeğinde yetersiz kaldığını gösterdi. Bu, Newton'ın yanıldığı anlamına gelmez; yasaları gündelik ölçekte bugün de son derece isabetlidir. Newton'ı doğru anlatmanın yolu, onu her şeyi tek başına bulan bir dâhi olarak göstermek değil; Kepler, Galileo ve Descartes'ın birikimini tek bir matematiksel çerçevede birleştiren, bunu yaparken de hem parlak hem kavgacı bir insan olarak tanımaktır. Serinin diğer dosyalarına İz Bırakanlar sayfasından ulaşabilirsiniz.
Kısa kronoloji
- 25 Aralık 1642 (4 Ocak 1643): Woolsthorpe'ta doğdu.
- 1661: Cambridge, Trinity College'a girdi.
- 1665-1666: Veba yıllarında Woolsthorpe'ta kalkülüs, optik ve kütle çekimi üzerine temel fikirlerini geliştirdi.
- 1668: İlk yansıtmalı teleskopu yaptı.
- 1669: Lucasian matematik profesörü oldu.
- 1672: Royal Society üyeliğine seçildi; ışık ve renkler makalesi yayımlandı.
- 1675/1676: Hooke'a "devlerin omuzları" mektubunu yazdı.
- 1687: Principia yayımlandı.
- 1696 ve 1699: Kraliyet Darphanesi'nde müdür, ardından başkan oldu.
- 1703: Royal Society başkanlığına seçildi.
- 1704: Opticks yayımlandı.
- 1705: Şövalye ilan edildi.
- 20 Mart 1727 (31 Mart): Londra'da öldü; Westminster Abbey'e defnedildi.
Haberleri kaçırmaSon dakika haberleri WhatsApp ve Telegram kanallarımıza anında düşüyor.
WhatsApp kanalını takip etTelegram'dan takip etUygulamayı kur
Boyun kütletme neden tehlikeli?
Okumaya devam et →
İlgili Haberler
RusyaRusya'da pasaportunu kaybeden Türk ne yapmalı?
2
RusyaRusya'da yabancı öğrencilere yeni denetim mi geliyor?
3
RusyaRusya'da bugün: 19 Kasım'da yabancıları ne ilgilendiriyor?
4
DünyaDünya Yeniden Şekillenirken: Putin–Avrupa gerilimi Türkiye'yi nasıl etkiliyor?
5
TürkiyePOLSAN iddiası ne? Fon dosyasında yeni tartışma