Putin'le 90 dakika: Avrupa'nın derin çatlağı gün yüzüne çıktı

ÖZEL HABER

Avrupa'nın Ukrayna savaşı konusundaki iç ayrılığı, iki Kuzey Avrupa liderinin Kremlin'le kurduğu doğrudan temasla birlikte açıkça görünür hale geldi. Finlandiya Cumhurbaşkanı Alexander Stubb ve Norveç Başbakanı Jonas Gahr Støre, 27 Ekim Salı günü Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'le ortak bir telefon görüşmesi yaptı. The New York Times'ın aktardığına göre görüşmenin yaklaşık 20 dakika sürmesi planlanıyordu; görüşme 90 dakika sürdü.

Norveç hükümetinin açıklamasına göre görüşmenin amacı, "savaşı sona erdirmeye yardımcı olacak gelecekteki müzakerelere ilişkin bir mesajı doğrudan Başkan Putin'e iletmek"ti. Görüşme, geçen hafta Oslo'da yapılan üst düzey toplantının devamı olarak nitelendirildi. Oslo'daki toplantıya Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, Støre, Stubb, Trump yönetiminin temsilcileri ve bir Avrupa Birliği yetkilisi katılmıştı.

Kremlin ne dedi?

Kremlin, görüşmenin Finlandiya ve Norveç tarafının talebi üzerine gerçekleştiğini açıkladı. Kremlin'in görüşmeye ilişkin açıklamasına göre Putin, herhangi bir barış düzenlemesinde Rusya'nın çıkarlarının dikkate alınması gerektiğini vurguladı. Açıklamada, AB ve NATO ülkelerinin politikaları da Kremlin'in deyişiyle "çatışmacı" olarak nitelendirildi. TASS'ın aktardığına göre liderler, Rusya, Ukrayna ve ABD arasındaki üçlü görüşmelerin kasımın ilk yarısında Abu Dabi'de yeniden başlaması konusundaki anlaşmayı memnuniyetle karşıladı.

Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov, TASS'a yaptığı açıklamada, son günlerde Stubb ve Støre dışında hiçbir Avrupalı liderin Putin'le telefon görüşmesi talep etmediğini söyledi.

Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov ise bir röportajda görüşmenin tam metnini henüz görmediğini belirterek, anlaşıldığı kadarıyla bu görüşmede de "yeni bir şey söylenmediğini" ifade etti. Lavrov, Avrupa ülkelerinin esas olarak müzakerelerde kendilerine bir rol aradığını da söyledi.

Danimarka ve İsveç'ten açık tepki

Görüşme, Avrupa'da herkesin onayını almadı. The New York Times'ın ifadesiyle görüşmenin ardından "kanayan bir konu" yeniden gündeme geldi: Putin'le kim müzakere etmeli?

Danimarka Başbakanı Mette Frederiksen, "Norveç ve Finlandiya'nın bu girişimine çok şüpheyle yaklaşıyorum. Bizimle koordine edilmedi" dedi. Frederiksen, kendi değerlendirmesine göre "Rusya'nın barış istediğine dair hiçbir işaret görmediğini" söyledi ve "Avrupa'yı birleştirmeliyiz, tek başımıza hareket etmemeliyiz" diye ekledi.

İsveç Başbakanı Ulf Kristersson da eleştirel bir tutum aldı: "Birleşik Avrupa'yı bölebilecek görüşmeler yürütmek risklidir." Kristersson, "Onların bunu yaptığını söylemiyorum. Bu görüşmelerin ne hakkında olduğunu henüz bilmiyorum" diyerek temkinli bir dil kullandı. Kristersson, Almanya ve Fransa liderlerinin daha önce Moskova ile yaptığı görüşmelerden de çok sınırlı sonuç alındığını hatırlattı.

Böylece aynı bölgenin dört ülkesi iki ayrı cepheye bölünmüş oldu: Finlandiya ve Norveç bir yanda, Danimarka ve İsveç öbür yanda. Finlandiya ve İsveç'in birlikte NATO'ya katıldığı, dört ülkenin pek çok konuda ortak hareket ettiği düşünüldüğünde, bu açık ayrılık Avrupa'daki güvensizliğin artık kamuoyu önünde dile getirilmeye başlandığını gösteriyor.

Stubb ve Støre: "Avrupa adına değil, kendi ülkemiz adına konuştuk"

Stubb ve Støre, görüşmede Avrupa'nın tamamı adına değil, kendi ülkelerinin liderleri olarak konuştuklarını vurguladı. Stubb, Batılı müttefiklerin hepsine danışıldığını söyledi. Zelenskiy de görüşmenin ardından iki liderle konuştuğunu ve kendisine "ayrıntılı bilgi" verdikleri için teşekkür ettiğini açıkladı.

Norveç Başbakanı Støre, Putin'in görüşmede aktardıklarının çoğunun "tanıdık" olduğunu söyledi: "Kendi görüşüne göre bu çatışmanın 2014'ten bu yana nasıl geliştiğini anlatıyor. Sonra biz kendi tutumlarımızı ortaya koyuyoruz. O kendi görüşlerini anlatıyor, biz kendi görüşlerimizi."

The New York Times'a göre Trump yönetiminin bu görüşmeyi teşvik edip etmediği belli değil. Gazete, Stubb'ın Trump'la sıcak ilişki kurabilmiş son Avrupalı liderlerden biri olarak görüldüğünü, ikilinin birlikte golf oynadığını ve Trump'ın onunla uzun süredir dost olduklarını söylediğini hatırlatıyor. Bazı analistler, Avrupa ile ABD bir gün Ukrayna konusunda yaklaşımlarını uyumlu hale getirirse Stubb'ın önemli bir köprü olabileceğini düşünüyor. Moskova ise Stubb'ı, özellikle Ukrayna'nın Rusya topraklarına yönelik saldırılarını desteklemesi nedeniyle sık sık eleştirmişti.

Barış masasında yer arayışı

The New York Times'ın değerlendirmesine göre Avrupa, Ukrayna'daki barış sürecine dahil olmanın yolunu arıyor. Gazeteye göre Avrupalı liderler, Trump'ı süreçte güvenilir bir arabulucu olarak görmüyor ve sürecin Avrupa'nın çıkarlarını gözeten bir şekilde ilerlemesini istiyor. Gazete, Trump'ın kısa süre önce Ukrayna'nın "yeni bir devlet başkanı edinmesi" gerektiğini söylediğini ve ABD'nin Rusya'dan milyarlarca dolarlık dizel yakıt alması önündeki kapıyı araladığını; bunun Avrupa ülkelerinde ve Ukrayna'da rahatsızlık yarattığını yazdı.

Moskova'nın görüşüne göre ise Avrupa'nın Ukrayna'ya verdiği mali, diplomatik ve askerî destek, Kiev'in barış anlaşmasında bazı tavizler vermesi için ABD'den gelen baskıya direnmesine imkân tanıdı. Kremlin yetkilileri kısa süre önce, Avrupa'nın tek bir müzakereci belirlemesinin iyi olacağını söylemişti. The New York Times'a göre Avrupalı liderler aylardır bunu yapmaya çalışıyor, ancak henüz bir isim üzerinde uzlaşamadı.

Masadaki konuların önemli bir kısmı doğrudan Avrupa Birliği'ni ilgilendiriyor: AB'nin Rusya'ya uyguladığı ekonomik yaptırımlar ve Belçika'da dondurulan milyarlarca dolarlık Rus devlet varlıkları bunların başında geliyor. Konuyu bilen ve isimlerinin açıklanmaması koşuluyla konuşan iki kişiye göre AB yetkilileri, telefon görüşmesinden önce bilgilendirildi.

Avrupa Komisyonu Sözcüsü Paula Pinho ise müzakerelerin "farklı formatlarda, farklı yerlerde ve farklı düzeylerde" sürdüğünü, Støre, Stubb ve Putin arasındaki görüşmenin Oslo toplantısının "devamı" olduğunu söyledi. Finlandiya AB üyesi; Norveç ise birliğin üyesi değil.

Avrupa neden ikiye bölünüyor?

Savaşın başından bu yana Avrupa başkentlerinin büyük kısmı, Kremlin'le liderler düzeyinde doğrudan temastan kaçındı. Bu çizgiyi zaman zaman Almanya ve Fransa liderleri aşmış, ancak her seferinde diğer başkentlerden eleştiri gelmişti. Stubb ve Støre'nin girişimi bu tartışmayı yeniden alevlendirdi. Bir tarafta, Avrupa'nın masada yer almazsa kendi güvenliğiyle ilgili kararların başkaları tarafından verileceğini savunanlar var. Öbür tarafta ise tek tek ülkelerin ayrı kanallar açmasının Avrupa'nın ortak tutumunu zayıflatacağını düşünenler.

Danimarka ve İsveç'in tepkisi, ikinci görüşün güçlü olduğunu gösteriyor. Ancak Finlandiya ve Norveç'in görüşmeyi Oslo toplantısının devamı olarak sunması ve AB Komisyonu'nun da bunu benzer şekilde tarif etmesi, Brüksel'in sürece tümüyle karşı olmadığına işaret ediyor. Asıl soru ise hâlâ yanıtsız: Avrupa, kendi adına konuşacak tek bir sesi bulabilecek mi?

Sırada Abu Dabi var

Görüşmenin zamanlaması da dikkat çekici. ABD Başkanı Donald Trump, Putin ve Zelenskiy'le bir görüşmenin "yakında" ayarlanacağını söylemişti; ayrıntılar için Trump'ın açıklamasına ilişkin haberimize bakabilirsiniz. Rusya, ABD ve Ukrayna heyetlerinin kasımın ilk yarısında Abu Dabi'de yeniden bir araya gelmesi bekleniyor; sürecin geçmişini Abu Dabi görüşmeleri haberimizde derledik. Bu arada Herson bölgesinde insani yardım amacıyla ilan edilen yerel ateşkes de sürüyor; ayrıntılar Aleşki ateşkesi haberimizde.

Stubb ve Støre'nin telefonu ne Avrupa'nın tamamını temsil etti ne de taraflardan herhangi birinin tutumunda bir değişiklik yarattı. Ancak 90 dakikalık bu görüşme, Avrupa başkentleri arasında uzun süredir kapalı kapılar ardında konuşulan güvensizliği kamuoyunun önüne taşıdı. Önümüzdeki haftalarda Abu Dabi'deki görüşmeler başladığında, Avrupa'nın masaya tek sesle mi yoksa farklı kanallardan mı geleceği de belli olacak.