"Oku" Serisi 5 — "Ben okuma bilmem": Okumayı emreden ilk söz neden okuma bilmeyen birine indi?

«Oku» serisi · 5. yazı — İnsan ve Hakikat

Mağaradaki gece

Mekke’nin kuzeydoğusunda, Nur Dağı’nın tepesine yakın, bir insanın ancak sığabileceği bir oyuk var. Adı Hira.

Kırk yaşındaki bir adam, bir süredir oraya çıkıyordu. Yanına azık alıyor, gecelerce kalıyor, azığı bitince evine dönüp yenisini alıp tekrar çıkıyordu. Ne aradığını kimseye anlatmıyordu.

Belki de kendisi de tam bilmiyordu.

Bildiği bir şey vardı: Aşağıdaki şehirde bir şeyler yanlıştı. Kız çocukları diri diri gömülüyor, yetimin malı yeniyor, güçlü olan haklı sayılıyor, insanlar kendi elleriyle yonttukları taşların önünde eğiliyordu. O bunları görüyor, görmekten yoruluyor ve dağa çıkıyordu.

Ve bir gece, o mağarada, biri ona seslendi.

Üç kez “Oku!”

Hz. Âişe’nin anlattığı ve İmam Buhârî’nin kitabının en başına koyduğu rivayet, o anı şöyle aktarır:

Melek geldi ve tek kelime söyledi: “Oku!”

Cevap kısa ve dürüsttü:

Mâ ene bi-kâri’. — Ben okuma bilen biri değilim. (Buhârî, Bed’ü’l-vahy, 3)

Melek onu tuttu, nefesi kesilecek kadar sıktı, bıraktı. Yine: “Oku!”

Yine aynı cevap: “Ben okuma bilmem.”

Bir kez daha sıktı, bıraktı. Üçüncü kez: “Oku!”

Ve sonra, okuma bilmeyen bir adamın kulağına, insanlık tarihinin en çok okunacak sözlerinin ilk cümleleri döküldü:

Yaratan Rabbinin adıyla oku! O, insanı bir aleka’dan yarattı. Oku! Rabbin sonsuz kerem sahibidir. O, kalemle öğretendir. İnsana bilmediğini öğretendir. (Alak, 96/1-5)

Bu sahneyi ilk kez dikkatle okuyan herkesin aklına aynı soru gelir: Okuma bilmeyene “Oku” denir mi? Yüzme bilmeyen birine “Yüz!” demek gibi değil mi bu?

Değil. Ve neden olmadığını anlamak için önce o gecenin devamına bakmak gerekiyor.

“Beni örtün”

Adam dağdan titreyerek indi. Evine, eşi Hatice’nin yanına koştu. Söylediği ilk söz şuydu: “Beni örtün, beni örtün.”

Üzerini örttüler. Korkusu geçince olanları anlattı ve “Kendimden korktum” dedi.

Hatice’nin cevabı, belki de bu hikâyenin en az konuşulan ama en güzel cümlelerinden biridir:

Hayır, vallahi Allah seni hiçbir zaman utandırmaz. Sen akrabanı gözetirsin, düşkünün yükünü taşırsın, yoksula verirsin, misafiri ağırlarsın, hak yolunda başına iş gelene yardım edersin. (Buhârî, Bed’ü’l-vahy, 3)

Dikkat edin: Hatice kocasının ne kadar bilgili olduğunu, kaç kitap okuduğunu, kimlerden ders aldığını saymadı. Saydığı her şey, onun insanları nasıl “okuduğu”ydu. Akrabayı, düşkünü, yoksulu, misafiri, haksızlığa uğrayanı.

Harfleri bilmiyordu. Ama insanı okuyordu.

Ümmî: Annesinden doğduğu gibi

Kur’an bu adamı anlatırken özel bir kelime seçer:

Onlar ki yanlarındaki Tevrat ve İncil’de yazılı buldukları o elçiye, o ümmî peygambere uyarlar. (A’râf, 7/157)

Ümmî. Kökü “ümm”, yani anne. Müfessirlerin yaygın açıklamasıyla “annesinden doğduğu hâl üzere kalmış”, hiçbir hocanın önüne oturmamış, hiçbir kitabın sayfasını çevirmemiş insan.

Bugün “ümmî” dendiğinde çoğumuzun aklına bir eksiklik gelir. Kur’an ise kelimeyi bir eksiklik olarak değil, bir mühür gibi kullanır. Neden?

Çünkü bu kelimenin içinde üç sır saklıdır.

Birinci sır: Kaynak

Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyordun, sağ elinle de onu yazmıyordun. Öyle olsaydı, batıla uyanlar şüpheye düşerlerdi. (Ankebût, 29/48)

Bir düşünün. Kırk yıl boyunca Mekke’de herkesin gözü önünde yaşamış bir adam. Tüccar olarak tanınıyor, dürüstlüğüyle biliniyor; ama kimse onu bir kitabın başında görmemiş. Bir gün konuşmaya başlıyor ve geçmiş peygamberleri, yok olmuş toplumları, insanın iç dünyasının en gizli köşelerini anlatıyor.

Bu adam kitaplar arasında büyümüş olsaydı ne denirdi? “Okuduklarını derlemiş.” Ümmîlik bu kapıyı baştan kapatır. Ortada derlenecek bir kütüphane yoktur.

Kur’an kaynağı tek cümleyle söyler: “O, hevâdan konuşmaz. O ancak vahyedilen bir vahiydir.” (Necm, 53/3-4)

Geçen yazıda hevâ kilidini konuşmuştuk: metnin içinde kendi sesini duymak. Burada tam tersi var. Konuşanın sesinde kendi okumalarından tek bir iz yok. Söz ona dışarıdan geliyor.

İkinci sır: Kapı

O günün dünyasında okuma bir ayrıcalıktı. Yazıyı bilenler azdı: kâtipler, rahipler, saray adamları. Bilgi onların elindeydi; okuyamayan, başkasının okuduğuna muhtaçtı.

Ve insanlığa “Oku!” diyen ilk söz, bu ayrıcalıklı sınıfın hiçbir üyesine gelmedi. Bir mağarada, “Ben okuma bilmem” diyen birine geldi.

Bunun bugün size söylediği şey basit ve cesaret verici: Okumaya başlamak için önce okuma bilmek gerekmiyor. Kendinizi eğitimsiz, yetersiz, geç kalmış hissediyorsanız, iyi haber şu: Hikâyenin en büyük okuyucusu da tam oradan başladı.

Üçüncü sır: İtiraf

Serinin ikinci yazısını hatırlayın. Karun’a servetinin nereden geldiği hatırlatıldığında tek cümleyle cevap vermişti:

Bu servet bana ancak bendeki bilgi sayesinde verildi. (Kasas, 28/78)

Şimdi iki cümleyi yan yana koyun:

• Karun: “Ben bilirim.”
• Hira’daki adam: “Ben bilmem.”

Biri bildiğini söyledi ve yerin dibine geçti. Öteki bilmediğini söyledi ve ona “insana bilmediğini öğreten” Rab’den söz edildi.

Dördüncü yazıda kibri okumanın önündeki ilk kilit olarak konuşmuştuk. Hira sahnesi o kilidin anahtarını en baştan gösteriyor: Öğrenmenin ilk kelimesi “biliyorum” değil, “bilmiyorum”dur. Dolu bir kaba bir şey konmaz.

Kalem tutmayanın kitabı

Hikâyenin en şaşırtıcı yanı belki de sonu.

Okuma yazma bilmeyen bu adam, inen her ayeti hemen yazdırdı. Aralarında Zeyd bin Sâbit’in de bulunduğu vahiy kâtipleri, kalem ellerinde onun etrafında hazır bekledi. Kalem tutmayan bir insanın çevresinde, kalemi hiç bırakmayan bir topluluk doğdu.

Siyer kaynaklarında aktarılan bir rivayete göre Bedir’de esir düşenlerden fidye ödeyemeyen bazılarının serbest kalma şartı, Medineli çocuklara okuma yazma öğretmekti. Okuma bilmeyen bir peygamberin şehrinde, okuma yazma bir esirin özgürlük bedeli olmuştu.

Ve o mağarada okuma bilmeyen birine inen kitap, yüzyıllar boyunca milyonlarca insanın ezberlediği, satır satır yazıp çoğalttığı, her gün okuduğu bir kitap oldu.

Bir sonraki soru: Kalem

Şimdi o ilk beş ayete bir kez daha bakın. Bir şey gözünüze çarpacak.

Okuma bilmeyen bir adama, yazının neredeyse hiç bilinmediği bir şehirde, ilk vahyin içinde bir aletin adı söyleniyor: Kalem. “O, kalemle öğretendir.”

Neden? Henüz tek ayet yazılmamışken, yazacak kimse ortada yokken, ilk gece neden kalemden söz edildi?

Dahası var. En erken inen surelerden birinin adı da “Kalem”dir ve şöyle başlar: “Nûn. Kaleme ve satır satır yazdıklarına andolsun.” (Kalem, 68/1)

Kur’an bir alete yemin ediyor. Hem de onu kullanmayan bir peygambere indirdiği sözlerde.

O kalem neyi yazıyordu? Kimin elindeydi? Ve bugün avucumuzda taşıdığımız ekranlarla, yazdığımız her mesajla onun ne ilgisi var?

Bir dahaki yazıda o kalemin peşine düşeceğiz.

Serinin önceki yazıları: İnsanlığı baştan aşağı değiştiren emir: «Oku» · Tek cümlede biten adam: Karun ve ilk emrin yarısı · Adı verilmeyen kitap: Ne okuyacaktık? · Kalpteki kilit: Göz açıkken neden okunmaz?