"Oku" Serisi 3 — Adı verilmeyen kitap: Ne okuyacaktık?

«Oku» serisi · 3. yazı — İnsan ve Hakikat

Bir öğretmen sınıfa girip “Okuyun” dese, öğrenciler hemen sorar: Neyi?

Hira’daki emirde bu sorunun cevabı yoktu. Alak suresinin ilk ayeti bir fiille başlar ve onu bir kayıtla tamamlar: “Yaratan Rabbinin adıyla oku.” Nasıl okunacağı söylenmiştir; neyin okunacağı söylenmemiştir.

Arap dili, nesnesi belirtilmeyen fiili çoğu zaman genişlik için kullanır. Neyi yediğini söylemeden “ye” diyen, belli bir yemeği değil, yemenin kendisini kastediyordur. “Oku” da öyle: belli bir metni değil, okumanın kendisini emrediyordu. Okunacak şey bir sayfayla sınırlanmamıştı.

Peki o geniş alanın içinde neler vardı?

Birinci kitap: inen söz

En yakın cevap, o gece inmeye başlayan sözün kendisiydi. Adı da bunu söyler: Kur’an, “okunan” demektir. Emir ile emredilen aynı kökten gelir.

Ama dikkat çekici bir şey var. Kur’an kendi cümlelerine “ayet” der. Aynı kelimeyi göğe, yere, geceye, gündüze, yağmura ve insanın kendisine de kullanır.

“Ayet”in kelime anlamı işarettir: kendinden öte bir şeyi gösteren iz. Kitaptaki bir cümle de ayettir, gökteki bir yıldız da. İkisi de bir şeyi gösterir; ikisi de okunmayı bekler.

İkinci kitap: ufuklar

Kur’an bu ikinci kitaba tekrar tekrar dikkat çeker:

Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için elbette ibretler vardır. (Âl-i İmrân, 3/190)

Bu ayet bir manzara tarifi değildir; bir okuma davetidir. Gece ile gündüzün düzenli değişimi, mevsimlerin sırası, tohumun toprağı yarıp çıkması… Hepsi harflerden değil olaylardan yazılmış satırlardır.

Bugün bu kitabın sayfaları eskisinden çok daha geniş açılıyor. Teleskoplar milyarlarca ışık yılı ötedeki galaksileri, mikroskoplar bir hücrenin içindeki düzeni gösteriyor. Okunacak metin büyüdükçe, Hira’daki emrin neden nesnesiz bırakıldığı daha iyi anlaşılıyor.

Üçüncü kitap: insanın kendisi

Okunacak kitapların en yakını ise en çok unutulanıdır.

Kesin olarak inanacak olanlar için yeryüzünde nice ibretler vardır. Kendi nefislerinizde de. Hâlâ görmüyor musunuz? (Zâriyât, 51/20-21)

“Kendi nefislerinizde de.” İnsan, okunacak metnin hem okuyucusu hem de bir sayfasıdır. Bir öfkenin nereden geldiğini, bir korkunun neye dayandığını, bir kibrin nasıl büyüdüğünü okuyabilen, dışarıdaki metni de daha doğru okur.

Serinin ikinci yazısındaki Karun, tam da bu kitabı okumadığı için düşmüştü. Hazinelerinin hesabını biliyordu; kendi içindeki “ben bilirim” sesini hiç okumamıştı.

Üç kitap, tek ayet

Bu üç kitabı tek cümlede bir araya getiren ayet Fussilet suresindedir:

Onlara, ufuklarda ve kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz. Tâ ki onun hak olduğu onlara iyice belli olsun. (Fussilet, 41/53)

Ufuklar: dışarıdaki kâinat. Nefisler: içerideki insan. Ve bu ikisinin, indirilen sözün doğruluğuna tanıklık etmesi.

Üç kitap birbirini açıklar. Vahiy, kâinata nasıl bakılacağını öğretir; kâinat, vahyin anlattığını gözle görülür kılar; insan da ikisinin buluştuğu yerdir. Birini kapatıp diğerlerini okumaya çalışan, eksik okur.

Bugüne düşen

Tarihte hiçbir çağ bizimki kadar çok okumadı. Gün boyu satır akıyor gözümüzün önünden: haber, ileti, yorum, başlık.

Yine de çok okumak ile okumak aynı şey değil. Ekranda okuduğumuz satırların çoğu bize bir şey göstermiyor; yalnızca bir sonraki satıra geçiriyor. İşaret değil, gürültü.

Hira’daki emir, okunacak şeyi bir kitapla sınırlamayarak bize bir ölçü bıraktı: Okuduğun şey seni kendinden öte bir şeye götürüyor mu? Gökyüzüne bakıp yalnızca hava durumunu görüyorsak, bir sayfayı bitirip yalnızca “okudum” diyorsak, harfleri okumuş ama ayeti kaçırmışızdır.

Bir sonraki soru

Şimdiye kadar iki soruyu konuştuk: nasıl okunacağını ve neyin okunacağını.

Geriye en zoru kalıyor. Aynı ayeti, aynı gökyüzünü, aynı insanı herkes görüyor. Ama herkes aynı şeyi okumuyor. Kur’an bunu bir soruyla sorar:

Onlar Kur’an’ı düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpleri üzerinde kilitleri mi var? (Muhammed, 47/24)

Göz açıkken okunamayan metin neden okunamaz? Kalpteki kilit nedir?

Bir dahaki yazıda onu konuşalım.

Serinin önceki yazıları: İnsanlığı baştan aşağı değiştiren emir: «Oku» · Tek cümlede biten adam: Karun ve ilk emrin yarısı