"Oku" Serisi 4 — Kalpteki kilit: Göz açıkken neden okunmaz?

«Oku» serisi · 4. yazı — İnsan ve Hakikat

Geçen yazıyı bir soruyla bitirmiştik:

Onlar Kur’an’ı düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpleri üzerinde kilitleri mi var? (Muhammed, 47/24)

Bu ayette dikkat çeken bir ayrıntı var. Metni okumayanlara “Gözünüz yok mu?” denmiyor. “Okuma bilmiyor musunuz?” da denmiyor. Soru doğrudan kalbe yöneliyor.

Demek ki okumanın önündeki en büyük engel harf bilmemek değil. İnsan harfleri tanıyıp sayfayı baştan sona geçebilir; yine de okumamış olabilir.

Göz görür, kalp okur

Kur’an bu ayrımı açıkça koyar:

Çünkü gözler kör olmaz, fakat göğüslerdeki kalpler kör olur. (Hac, 22/46)

Üçüncü yazıda “ayet”in işaret demek olduğunu konuşmuştuk: kendinden öte bir şeyi gösteren iz. İşareti görmek gözün işidir. Ama işaretin neyi gösterdiğini anlamak, gözün bittiği yerde başlar.

Bir yol tabelasını düşünün. Göz tabelayı görür; okuyan, tabelanın gösterdiği şehre bakar. Tabelanın rengini, harflerin boyunu, direğin yüksekliğini ezbere bilip de nereye gidildiğini anlamayan, tabelayı görmüş ama okumamıştır.

Her kalbin kendi kilidi

Muhammed suresindeki ayetin Arapça aslında küçük ama anlamlı bir ek var: akfâlühâ, yani “o kalplere ait kilitler”. Müfessirler bu eke dikkat çeker: Her kalbin kilidi kendine özgüdür. Herkes aynı kilitle kapanmaz.

Bir kilidi ise çoğu zaman insan kendi seçimleriyle örer. Kur’an’daki mühür ayetleri bu seçimlerin sonucunu anlatır: Bir yolda ısrar eden, sonunda o yolun kendisini kapattığını görür.

Kur’an bu kilitlerin en sık rastlanan üç türünü tek tek adlandırır.

Birinci kilit: “Ben bilirim”

Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları âyetlerimden uzaklaştıracağım. Onlar her âyeti görseler de ona inanmazlar. (A’râf, 7/146)

“Her ayeti görseler de.” Görmek eksik değil; görülen şey içeri giremiyor. Çünkü kapıda biri duruyor: “Ben zaten biliyorum.”

Serinin ikinci yazısındaki Karun bu kilidin en açık örneğiydi. Kendisine verilen servetin nereden geldiği hatırlatıldığında tek cümleyle cevap vermişti: “Bu servet bana ancak bendeki bilgi sayesinde verildi.” (Kasas, 28/78)

Kibir, öğrenmenin önündeki en sessiz engeldir. Bildiğini düşünen soru sormaz; soru sormayan da okuyamaz. Kibrin kilidi, insanı bilgisizlikle değil, “bilgi tamamlandı” duygusuyla kapatır.

İkinci kilit: “Biz böyle bulduk”

Onlara, “Allah’ın indirdiğine uyun” denildiğinde, “Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyarız” derler. (Bakara, 2/170)

Bu kilit kibir kadar gürültülü değildir. Kimseye büyüklük taslamaz; yalnızca alıştığı yerden kalkmak istemez.

Oysa okuma mirasla geçmez. Bir babanın okuduğu kitap, oğlunun okumuş olması anlamına gelmez. Her kuşak, her insan metnin önüne kendisi oturmak zorundadır. “Hep böyle yapıldı” cümlesi bir cevap değil, sorulmamış bir sorudur.

Hira’daki ilk emrin tekil olması bu yüzden anlamlıdır: “Okuyun” değil, “Oku.” Muhatap bir topluluk değil, tek bir insandır. Kimse başkası adına okuyamaz.

Üçüncü kilit: “Ben istiyorum”

Hevâ ve hevesini ilah edinen, Allah’ın da (kendi) bilgisi üzere saptırdığı, kulağını ve kalbini mühürlediği, gözüne de perde çektiği kimseyi gördün mü? (Câsiye, 45/23)

Bu ayette sıra dikkat çekicidir: Önce insan kendi arzusunu ölçü yapar; mühür ve perde bunun ardından gelir.

Hevâ kilidi en zor fark edilenidir, çünkü okumayı durdurmaz. Kişi okumaya devam eder; ama metni değil, metnin içinde kendi istediğini okur. Hoşuna giden cümlede durur, rahatsız edeni atlar. Sonunda elinde kendi sesinin yankısından başka bir şey kalmaz.

Bugün bu kilidin yeni bir biçimi var: Ekran, insanın zaten düşündüğünü önüne getirmekte çok ustalaştı. Hoşlandığımız görüşler bize daha sık gösteriliyor, sevdiğimiz cümleler çoğalıyor. Gün boyu okuyup bir kez bile itiraz edilmeden akşamı bulmak mümkün. Bu, okumanın değil, aynaya bakmanın çoğalmasıdır.

Kilitten önce: pas

Hiçbir kalp bir sabah uyanıp kendini kilitli bulmaz. Kur’an kilitten önceki aşamayı da anlatır:

Hayır! Aslında onların kazanmakta oldukları, kalplerini paslandırmıştır. (Mutaffifîn, 83/14)

Ayetteki kelime rân’dır: demirin üzerinde zamanla biriken, ince ince kalınlaşan pas. Peygamberimiz bu ayeti şöyle açıklamıştır:

Kul bir günah işlediğinde kalbine siyah bir nokta konur. Eğer o günahı bırakır, bağışlanma diler ve tövbe ederse kalbi parlatılır. Eğer tekrar dönerse o nokta artırılır ve sonunda kalbini kaplar. İşte Allah’ın “Hayır! Aslında onların kazanmakta oldukları, kalplerini paslandırmıştır” buyurduğu pas budur. (Tirmizî, Tefsîr, 83)

Bu hadiste iki haber birden var. Kötü haber: Kilit katman katman birikir; her ihmal bir öncekinin üzerine oturur. İyi haber: Her katman henüz incecikken silinebilir. Pas, kilitten önce gelir; kilit de ancak pas bırakılırsa oluşur.

Anahtar

Arapçada “kalp” kelimesi, “çevirmek, döndürmek” anlamındaki kökten gelir. Kalp, adı gereği sabit duran bir şey değildir; döner, değişir, yön değiştirir. Peygamberimizin en sık yaptığı dualardan biri de buydu: “Ey kalpleri halden hale çeviren, kalbimi dinin üzere sabit kıl.” (Tirmizî, Kader, 7)

Dönebilen bir şey kapanabildiği gibi açılabilir de. Kur’an bunu şöyle söyler:

Şüphesiz bunda, kalbi olan veya hazır bulunarak kulak veren kimse için bir öğüt vardır. (Kâf, 50/37)

“Hazır bulunarak.” Yani metnin önünde gerçekten orada olmak. Her kilidin karşısında böyle bir anahtar durur:

• Kibrin anahtarı: “Bilmiyor olabilirim” diyebilmek.
• Alışkanlığın anahtarı: “Neden?” diye sorabilmek.
• Hevânın anahtarı: Hoşa gitmeyen cümlenin önünde de durabilmek.

İlk yazıda konuştuğumuz kayıt da tam burada anlam kazanır: “Rabbinin adıyla oku.” Kendi adıyla okuyan, metinde kendini bulur. Rabbinin adıyla okuyan, kendinden büyük bir şeyin önüne oturur. Kibir, alışkanlık ve hevâ, üçü de aslında “kendi adıyla okumanın” farklı yüzleridir.

Bir sonraki soru

Dört yazıdır okumanın ne olduğunu, neyin okunacağını ve neyin okumayı engellediğini konuştuk.

Ama hikâyenin başında, hepsinden şaşırtıcı bir ayrıntı duruyor. Hira’da “Oku!” emrini alan kişinin ilk cevabı şuydu: “Ben okuma bilmem.”

İnsanlığa okumayı emreden ilk söz, neden okuma yazma bilmeyen birine indi?

Bir dahaki yazıda onu konuşalım.

Serinin önceki yazıları: İnsanlığı baştan aşağı değiştiren emir: «Oku» · Tek cümlede biten adam: Karun ve ilk emrin yarısı · Adı verilmeyen kitap: Ne okuyacaktık?