"Oku" Serisi 6 — Kalem: Henüz tek satır yazılmamışken neden kaleme yemin edildi?

«Oku» serisi · 6. yazı — İnsan ve Hakikat

İlk gecenin ortasındaki alet

Geçen yazıda Hira’daki geceyi anlatmıştık. Okuma bilmeyen bir adama üç kez “Oku!” denmiş, ardından ilk beş ayet inmişti.

O beş ayeti bir kez daha okuyalım, bu kez yavaşça:

Yaratan Rabbinin adıyla oku! O, insanı bir aleka’dan yarattı. Oku! Rabbin sonsuz kerem sahibidir. O, kalemle öğretendir. İnsana bilmediğini öğretendir. (Alak, 96/1-5)

Bu beş ayette Allah kendini üç şeyle tanıtıyor: yaratmakla, cömertlikle ve öğretmekle. Öğretmenin de bir aracı söyleniyor: kalem.

Oysa o gece ortada ne bir kalem vardı ne bir sayfa. Ayetleri dinleyen adam yazı bilmiyordu. Tarihçi Belâzurî’nin aktardığına göre o sırada bütün Kureyş içinde yazı bilenlerin sayısı on yedi kişi kadardı. Bilgi kulaktan kulağa, ezberden ezbere taşınıyordu. Şiir ezberleniyor, soy kütüğü ezberleniyor, anlaşmalar şahitlerin hafızasına emanet ediliyordu.

İşte böyle bir yerde, ilk gece, öğretmenin aracı olarak kalem anıldı.

Bir alete yemin

Kısa bir süre sonra inen surelerden biri, adını bu aletten aldı. Kalem Suresi şöyle başlar:

Nûn. Kaleme ve satır satır yazdıklarına andolsun. (Kalem, 68/1)

Kur’an yeminlerinde genellikle büyük şeyler anılır: güneş, ay, gece, şafak, incir ve zeytin, dağlar. Burada ise elde tutulan, kamıştan yontulan küçük bir alete yemin ediliyor. Ve yalnızca kaleme değil, onun “satır satır yazdıklarına” da.

Bir şeye yemin etmek, ona dikkat çekmektir: “Buna bak, bunun değerini bil.” Yazının neredeyse hiç kullanılmadığı bir toplumda bu, beklenmedik bir çağrıydı. Okuma bilmeyen bir peygamberin diliyle, yazıya ve yazana değer biçiliyordu.

Bazı hadis kaynakları bu kalemi daha da büyük bir yere koyar. Tirmizî ve Ebû Dâvûd’un aktardığı bir rivayette Peygamber şöyle der:

Allah’ın ilk yarattığı şey kalemdir. Ona “Yaz!” dedi. “Ne yazayım?” dedi. “Olmuş ve olacak her şeyi yaz” dedi. (Tirmizî, Kader 17; Ebû Dâvûd, Sünnet 16)

Yani kalem, hikâyenin yalnızca ortasında değil, en başında duruyor. Varlığın ilk sayfası da yazıyla açılıyor.

Okumayan peygamberin etrafında yazanlar

Sonra ilginç bir şey oldu. Hayatında tek satır yazmamış bir adamın etrafı, zamanla yazanlarla doldu.

Ayetler indikçe, onları yazmakla görevli kişiler vardı. Tarih kitapları bunlara “vahiy kâtipleri” der. En bilinenlerinden biri Medineli genç Zeyd bin Sâbit’ti. Ayet inince çağrılır, eline ne geçerse, deri parçasına, kemiğe, hurma yaprağının sapına, düz taşa yazardı. Peygamberin vefatından sonra dağınık sayfaların tek bir kitapta toplanması işi de yine ona verildi.

Bir sahabi, Abdullah bin Amr, Peygamberden duyduklarını yazıyordu. Bazıları “O da bir insan, öfkeliyken de konuşur, her şeyi yazma” dedi. Abdullah bunu Peygambere sorunca cevap, ağzını göstererek verildi:

Yaz! Canımı elinde tutana yemin olsun ki buradan haktan başka bir şey çıkmaz. (Ebû Dâvûd, İlim 3)

Okuma bilmeyen adam, yazana “Yaz!” diyordu.

Kur’an’ın en uzun ayeti bir yazı emri

Bir şey daha var ve çoğu kişi bunu bilmez: Kur’an’ın en uzun ayeti bir ibadet ya da bir kıssa hakkında değildir. Borç hakkındadır. Bakara Suresi’nin 282. ayeti şöyle başlar:

Ey iman edenler! Belirli bir süre için birbirinize borçlandığınız zaman onu yazın. Aranızdan bir kâtip onu adaletle yazsın. (Bakara, 2/282)

Ayet uzayıp gider: Kim yazdıracak, kim şahit olacak, yazmayı bilen yazmaktan kaçınmasın, borç küçük de olsa büyük de olsa yazmaktan üşenmeyin…

Söz verilen, ezberlenen, “nasılsa unutmayız” denen bir toplumda, en uzun ayet “yazın” diyordu. Çünkü insan unutur, insan inkâr eder, insan ölür. Yazı ise kalır. Ve kalan yazı, zayıfın hakkını korur.

Hiç durmayan kalem

Kur’an bir kalemden daha söz eder ve o kalem hiç durmaz. İnsanın yaptıklarını yazan kalem:

Şüphesiz üzerinizde gözetleyiciler, değerli yazıcılar vardır. Yaptıklarınızı bilirler. (İnfitâr, 82/10-12)

Bir başka ayet daha açık konuşur:

İnsan hiçbir söz söylemez ki yanında onu gözetleyen, yazmaya hazır biri bulunmasın. (Kâf, 50/18)

Dikkat edin, ayet “hiçbir iş” demiyor, “hiçbir söz” diyor. Ağızdan çıkan her kelime yazılıyor. Öfkeyle söylenen de, alay ederken söylenen de, “şaka yaptım” denen de.

Ve bu kalemin mürekkebi tükenmez. Kur’an, Allah’ın sözlerinin büyüklüğünü anlatırken yine kaleme ve mürekkebe başvurur:

De ki: Rabbimin sözleri için deniz mürekkep olsa, Rabbimin sözleri tükenmeden önce deniz tükenirdi; bir o kadarını daha getirsek bile. (Kehf, 18/109)

Yeryüzündeki bütün ağaçlar kalem olsa, deniz de arkasından yedi deniz daha eklenerek mürekkep olsa, yine Allah’ın sözleri tükenmezdi. (Lokmân, 31/27)

Kalem bugün avucumuzda

Şimdi o soruya gelelim: Bütün bunların bizim ekranlarımızla ne ilgisi var?

Bir zamanlar yazmak az sayıda insanın işiydi. Kâtip olmak bir meslekti. Bugün ise neredeyse herkesin cebinde bir kalem var. Sabah uyandığımızda ilk dokunduğumuz şey o. Gün boyunca yazıyoruz: mesajlar, yorumlar, paylaşımlar, gruplara iletilen haberler, bir tuşla çoğalttığımız iddialar.

Eskiden bir söz söylendiğinde havaya karışırdı. Şimdi yazılıyor, kaydediliyor, ekran görüntüsü alınıyor, yıllar sonra karşımıza çıkıyor. Kâf Suresi’ndeki “yazmaya hazır gözetleyici” fikri, hiç bu kadar somut görünmemişti.

Bir de kalemin en tehlikeli kullanımı var: doğrulamadan yazmak ve yaymak. Kur’an bunu bir haber ahlakı olarak koyar:

Ey iman edenler! Size bir fâsık bir haber getirirse, bilmeden bir topluluğa zarar verip sonra yaptığınıza pişman olmamak için onun doğruluğunu araştırın. (Hucurât, 49/6)

On dört asır önce söylenmiş bu cümle, bugün her “ilet” tuşunun üzerinde yazmalı. Doğruluğunu bilmediğimiz bir haberi bir gruba göndermek, o kalemi elimize alıp bir başkasının hakkında yazı yazmaktır. Ve o yazı da yazılıyor.

Kalemi kim tutuyor?

Serinin başından beri aynı yere dönüyoruz. İlk emir “Oku”ydu ama bir şartla: “Yaratan Rabbinin adıyla.” Karun okudu ama “Bu bana kendi bilgimle verildi” dedi ve kaybetti. Hira’daki adam “Ben okuma bilmem” dedi ve okudu.

Kalem için de aynı şart geçerli. Kalem bir alettir; onu tutan elin niyeti neyse, yazdığı da odur. Aynı kalemle borç senedi yazılır, zayıfın hakkı korunur; aynı kalemle iftira yazılır, bir insanın hayatı karartılır. Aynı ekranla bir yetime yardım toplanır, aynı ekranla bir yalan milyonlara ulaşır.

“Kalemle öğreten” diye kendini tanıtan bir Rabbin, kalemi eline verdiği insandan beklediği şey belli: Yazdığını bilerek yazması. Yazdığının yazıldığını unutmaması.

Bir sonraki soru: İnsana bilmediğini öğreten

İlk beş ayetin son cümlesi şuydu: “İnsana bilmediğini öğretendir.”

Bu cümle bir sınırı da itiraf ediyor: İnsanın bilmediği şeyler var. Hem de çok. Peki, insan neyi bilmediğini nasıl bilir? Her şeyin cevabının bir aramayla bulunduğu bu çağda, “bilmiyorum” demek neden bu kadar zorlaştı? Ve bilgi bu kadar çoğalmışken, insan neden bazen daha az anlıyor?

Bir dahaki yazıda o son ayetin peşine düşeceğiz.

Serinin önceki yazıları: İnsanlığı baştan aşağı değiştiren emir: «Oku» · Tek cümlede biten adam: Karun ve ilk emrin yarısı · Adı verilmeyen kitap: Ne okuyacaktık? · Kalpteki kilit: Göz açıkken neden okunmaz? · “Ben okuma bilmem”: Okumayı emreden ilk söz neden okuma bilmeyen birine indi?