O'zbek tilidagi yangiliklar00:302026 M11 20, Fri
Telegram X YouTube
⚡ SO'NGGI XABAR
»

‹ Barcha yangiliklar Turkiya

Dunyo qayta shakllanayotganda: Turkiya qayerda turibdi?

19-noyabr, 2026-yil, 03:27

WhatsApp Telegram X

Moliya bozorlaridagi tergov, global kapitalning tanlovlari, Rossiya va G‘arb o‘rtasidagi keskinlik hamda o‘zgarayotgan siyosiy muvozanatlar… Turkiya bir vaqtning o‘zida bir nechta sinov bilan yuzma-yuz turibdi. Mamlakat haqiqatan ham muhim bir burilish nuqtasidami? Haberinsesi.net’ning maxsus tadqiqot turkumi shu savol bilan boshlanadi.

Dunyo qayta shakllanayotganda: Turkiya qayerda turibdi?

Qisqacha
  • Moliya: Turkiya Kapital bozori kengashining (SPK) 17-sentabrdagi qarorlari bilan 7 ta portfelni boshqarish kompaniyasiga tegishli 131 ta fond tugatishga yo‘naltirildi; bu fondlarda 455 ming 758 nafar jismoniy shaxs investor bor.
  • Muassasalar: Bank faoliyatini tartibga solish va nazorat qilish agentligi (BDDK) raisi Shahap Kavjio‘g‘lu 11-noyabrda Prezident Erdo‘g‘andan lavozimidan ozod etilishini so‘raganini e’lon qildi; o‘ziga qarshi aytilgan da’volarni rad etdi.
  • Global kapital: BlackRock boshqaradigan fondda Turkiyaning ulushi kamaydi; bu kompaniya Turkiyadan butunlay chiqayotganini anglatmaydi.
  • Iqtisodiyot: Turkiya Statistika instituti (TÜİK) ma’lumotiga ko‘ra, oktabrda yillik inflyatsiya 29,77 foiz, oylik inflyatsiya 2,58 foiz; iste’molchilar ishonchi indeksi 84,8.
  • Dunyo: Yevropa mudofaa tayyorgarligini kuchaytirayotgan bir paytda Rossiya va Ukraina vakillari o‘rtasida muzokaralar qayta boshlandi.

Dunyo xaritasi va bozor ekranlari

Dunyo so‘nggi yillardagi eng keng qamrovli siyosiy, iqtisodiy va geosiyosiy o‘zgarishlardan birini boshidan kechirmoqda. Rossiya va G‘arb o‘rtasidagi keskinlik, Rossiya–Ukraina urushi, Yevropaning mudofaa siyosatidagi o‘zgarishlar, global kapitalning sarmoya tanlovlari va Yaqin Sharqdagi voqealar yangi xalqaro tartib haqidagi bahsni kun tartibiga olib chiqmoqda.

Bu bahslarning markazida Turkiya turibdi. Bir tomonda iqtisodiy barqarorlikka intilish, yuqori turmush xarajatlari va moliya bozorlaridagi tergovlar; ikkinchi tomonda Rossiya, NATO, Yevropa va Yaqin Sharq o‘rtasidagi murakkab muvozanat.

Qanday davrda yashayotganimizni tushunish kerak. Dunyoda yangi kuchlar kurashi boshlanyaptimi? Global kapital Turkiyaga qanday qaramoqda? Moliya bozorlaridagi voqealar nimani anglatadi? Bu jarayonlar Turkiyaning kelajagiga qanday ta’sir qilishi mumkin? Turkumda bu savollarni birma-bir ko‘rib chiqamiz va javobni hujjatlar hamda rasmiy bayonotlardan izlaymiz. Ushbu birinchi faylda hech bir voqeani aniq rejaning qismi sifatida ko‘rsatmaymiz; avval umumiy manzarani chizamiz.

Moliya bozorlarida nima bo‘lyapti?

So‘nggi paytlarda Turkiyada eng ko‘p muhokama qilinayotgan mavzulardan biri kapital bozoridagi operatsiyalar bo‘yicha olib borilayotgan tergov bo‘ldi. Kapital bozori kengashining 2026-yil 17-sentabrdagi qarorlari bilan yettita portfelni boshqarish kompaniyasiga tegishli 131 ta investitsiya fondini tugatish to‘g‘risida qaror qabul qilindi. Kengashning 2026-yil 23-sentabrdagi bayonotiga ko‘ra, Markaziy ro‘yxatga olish idorasi ma’lumotlarida bu fondlarda 455 ming 758 nafar jismoniy shaxs investor bor.

Xalqaro matbuotda e’lon qilingan ma’lumotlarga ko‘ra, bu fondlarning umumiy hajmi so‘nggi uch yillik davrning eng yuqori nuqtasida 20 milliard dollardan oshgan edi. Biroq bu raqam investorlar shuncha pulni yo‘qotganini anglatmaydi; fondlarning haqiqiy holati tugatish jarayonida aktivlarni naqd pulga aylantirish natijasida aniqlanadi.

Tergovning avvalgi bosqichlarida moliya muassasalari va nazorat idoralari bilan bog‘liq ayrim rahbarlarga nisbatan jinoiy ish qo‘zg‘atildi. Bular sud jarayonining predmeti; ularning hech biri bo‘yicha hali yakuniy sud hukmi chiqmagan.

2026-yil 11-noyabrda Bank faoliyatini tartibga solish va nazorat qilish agentligi raisi Shahap Kavjio‘g‘lu ijtimoiy tarmoqdagi sahifasida “muassasamizga bundan ortiq zarar yetmasligi uchun” Prezident Rajab Toyyib Erdo‘g‘andan lavozimidan ozod etilishini so‘raganini e’lon qildi. Kavjio‘g‘lu o‘zi va muassasa haqidagi da’volarni qabul qilmadi.

Asosiy savol: moliya tizimidagi nazorat mexanizmlari qanday qilib bunchalik keng bahsning markaziga aylandi?

“35 milliard lira” da’vosi nima haqida?

Jamoatchilikda muhokama qilinayotgan yana bir mavzu — AK Partiya a’zosi, Ag‘ri shahrining sobiq hokimi Savchi Sayanning ijtimoiy tarmoqlarda BDDK raisiga bergan savollari. Sayan 20 milliard va 35 milliard liralik operatsiyalar bilan bog‘liq ayrim muzokaralar bo‘lganini da’vo qildi.

Biroq bu da’volarni tasdiqlovchi hujjat hozirgacha jamoatchilikka taqdim etilmagan. BDDK 30-oktabrdagi bayonotida bu da’volarni asossiz deb baholadi va huquqiy chora ko‘rishini ma’lum qildi. Shu sababli bu raqamlarni amalga oshgan operatsiya emas, javob kutayotgan savol sifatida ko‘rish kerak. Yuz minglab investorlarning mablag‘i ishtirok etgan jarayonda jamoatchilik ochiq va hujjatlarga asoslangan izoh kutishi tabiiy.

Global kapital Turkiyaga qanday qaraydi?

Dunyoning eng yirik aktivlarni boshqaruvchi kompaniyalaridan biri BlackRock boshqaradigan fondda Turkiya portfeli ulushining kamayishi ham e’tiborni tortgan voqealardan biri bo‘ldi. Bu voqea xorijiy investorlarning Turkiya bo‘yicha xatar baholarini yana muhokamaga olib chiqdi.

Ammo bu yerda muhim farq bor: fondning Turkiyadagi pozitsiyasini kamaytirishi BlackRock Turkiyadan butunlay chiqib ketayotganini anglatmaydi. Global investorlarning qarorlarida inflyatsiya, valyuta kursi, foiz stavkalari, energiya narxlari va kompaniyalarning moliyaviy ko‘rsatkichlari kabi ko‘plab omillar rol o‘ynaydi. Asosiy savol: Turkiya xalqaro investorlarning uzoq muddatli ishonchini qozonish uchun qanday qadamlar qo‘ya oladi?

Yevropaning xavfsizlik siyosati qanday o‘zgarmoqda?

Turkiyani yaqindan qiziqtiradigan yana bir jarayon — Yevropaning xavfsizlik siyosatidagi o‘zgarish. Rossiya–Ukraina urushi, NATOning sharqiy qanotidagi mudofaa tayyorgarligi va Yevropa davlatlarining mudofaa xarajatlarini oshirishi qit’ada yangi xavfsizlik bahsini boshlab berdi. Boltiqbo‘yi, Qora dengiz va Yevropaning sharqiy chegaralari bu bahsning asosiy mavzularidan.

Rossiya G‘arbning harbiy tayyorgarligini o‘z xavfsizligiga qaratilgan qadam sifatida baholamoqda. Rossiya Prezidenti Vladimir Putin 29-oktabrdagi bayonotida Moskva Yevropa davlatlari bilan munosabatlarni tiklashni xohlashini aytdi. Rossiya va Ukraina vakillari 10–11-noyabr kunlari Abu-Dabida to‘qqiz oylik tanaffusdan so‘ng ilk bor uchrashdi.

Ayrim Yevropa davlatlarining o‘z fuqarolariga favqulodda vaziyatlarga tayyor turishni tavsiya qilishi ham e’tiborni tortmoqda. Biroq bu tayyorgarlik yaqin orada urush boshlanishini anglatmaydi; davlatlarning tabiiy ofatlar, energiya uzilishlari va ehtimoliy xavfsizlik xatarlariga tayyorgarlik ko‘rishi odatiy fuqaro muhofazasi siyosatidir. Turkiya uchun urushning davom etishi energiya, savdo, turizm, Qora dengiz xavfsizligi va diplomatiya sohalarida jiddiy xatarlar tug‘diradi. NATO a’zoligi va Rossiya bilan olib borayotgan munosabatlari Anqarani bu muvozanatlar markazidagi davlatlardan biriga aylantiradi.

Iqtisodiy qiyinchiliklar ijtimoiy kayfiyatga qanday ta’sir qilmoqda?

Global tendensiyalar bilan bir qatorda Turkiyaning o‘z iqtisodiy voqeliklari ham bor. TÜİK ma’lumotiga ko‘ra, oktabrda yillik iste’mol inflyatsiyasi 29,77 foiz, oylik inflyatsiya 2,58 foiz bo‘ldi. Iste’molchilar ishonchi indeksi oktabrda 84,8 gacha tushdi; indeksning 100 dan pastligi iste’molchilarning kelajakka pessimistik qarashini ko‘rsatadi. Sanoat ishlab chiqarishi avgustda yillik hisobda 1,9 foiz kamaydi.

Bu ko‘rsatkichlar barqarorlikka intilishga qaramay, fuqarolarning turmush xarajatlari va kelajakka oid kutishlariga bosim davom etayotganini ko‘rsatadi. Oziq-ovqat, uy-joy, transport va asosiy ehtiyoj xarajatlari iqtisodiy o‘zgarishlar eng bevosita seziladigan sohalardir. Iqtisodiy barqarorlik faqat inflyatsiya ko‘rsatkichlari bilan emas, balki oldindan ko‘ra bilish, shaffoflik va kuchli institutsional nazorat bilan ham bog‘liq.

Siyosatda yangi davr boshlanyaptimi?

Iqtisodiy jarayonlarning siyosiy oqibatlari ham muhokama qilinmoqda. Saylovchilar xulq-atvori, jamoatchilik so‘rovlari, hukmron va muxolif partiyalarning siyosati kelgusi davr kun tartibining asosiy mavzulari qatorida. Biroq so‘rovlarni to‘g‘ri baholash uchun tadqiqot kompaniyasi, so‘rov sanasi, tanlov hajmi va usuli ma’lum bo‘lishi kerak; manbasi noma’lum raqamlardan siyosiy kelajak haqida aniq xulosa chiqarib bo‘lmaydi.

2027-yilga yo‘l olayotgan Turkiyani nima kutmoqda?

Kelgusi davrni aniq bashoratlar bilan emas, ehtimollar bilan o‘ylash kerak. Birinchi ehtimol — moliyaviy tergovlar shaffof yakunlangan, iqtisodiy dastur ishonch qozongan va xalqaro ziddiyatlar diplomatiya orqali boshqarilgan nazoratli muvozanat. Ikkinchisi — Rossiya–G‘arb ziddiyati, energiya xarajatlari va bozorlardagi ishonch yo‘qolishi iqtisodiy muvozanatni qiyinlashtiradigan davr. Uchinchi ehtimol — mintaqaviy va global inqirozlar bir vaqtda yuz beradigan og‘irroq holat. Bular aniq bashorat emas, bugungi xatarlardan kelib chiqib ko‘rib chiqilishi kerak bo‘lgan ssenariylardir.

Turkiyaning eng katta ehtiyoji nima?

Turkiyaning oldidagi vaziyatni faqat urush ehtimoli yoki iqtisodiy inqiroz orqali o‘qish yetarli emas. Asosiy savol — o‘zgarayotgan dunyoda Turkiya iqtisodiy qudratini, siyosiy barqarorligini va strategik mavqeini qanday saqlab qoladi. Moliya bozorlarida shaffoflik, davlat muassasalarining hisobdorligi, iqtisodiyotda oldindan ko‘ra bilish va tashqi siyosatda muvozanat kelgusi davrni belgilovchi omillar bo‘lishi mumkin.

Haberinsesi.net bu jarayonni faqat voqealarni yetkazish bilan emas, balki hujjatlar, rasmiy bayonotlar, iqtisodiy ko‘rsatkichlar va xalqaro jarayonlarni solishtirish orqali kuzatib boradi.

Dunyo qayta shakllanayotganda

Ushbu fayl Haberinsesi.net’ning “Dunyo qayta shakllanayotganda” maxsus tadqiqot turkumining birinchi bobidir. Keyingi bob: fondlar bo‘yicha tergov.

Rossiyada chet elliklar tibbiy sug'urtani qanday rasmiylashtiradi?Keyingi xabarRossiyada chet elliklar tibbiy sug'urtani qanday rasmiylashtiradi?

Turk tilidagi asl matn: Dünya Yeniden Şekillenirken: Türkiye nerede duruyor?