"Katil robotlar" için yasal sınır geliyor mu?

Kamuoyunda "katil robotlar" olarak bilinen ölümcül otonom silah sistemleri yeniden uluslararası gündemin üst sıralarında. Belirli Konvansiyonel Silahlar Sözleşmesi'ne (CCW) taraf devletler, Kasım ayında Cenevre'de yapılacak Yedinci Gözden Geçirme Konferansı'nda, bu silahları düzenleyecek yeni ve bağlayıcı bir uluslararası belge için resmî müzakere yetkisi verilip verilmeyeceğini tartışacak. İnsan hakları kuruluşları toplantıyı, yıllardır süren tartışmada "belirleyici an" olarak nitelendiriyor.

Otonom silah ne demek?

Otonom silah sistemleri, devreye alındıktan sonra hedefi kendisi belirleyip insan onayı olmadan saldırabilen sistemler olarak tanımlanıyor. Yapay zekâ, görüntü işleme ve sensör teknolojilerindeki hızlı gelişme, bu tür sistemlerin sahada kullanılabilir hâle gelmesini kolaylaştırdı. Tartışmanın merkezinde, bir insanın hayatına son verme kararının makineye bırakılıp bırakılamayacağı sorusu bulunuyor.

Uzmanlar, insansız hava araçlarının ve dolaşan mühimmatların son yıllarda çatışma bölgelerinde yaygın biçimde kullanılmasının, insan denetiminin hangi noktada sona erdiği sorusunu daha acil hâle getirdiğini belirtiyor. Hedefin yanlış tanınması, sivillerle askerlerin ayırt edilememesi ve bir hata durumunda sorumluluğun kime ait olacağı en çok tartışılan konular arasında.

Eylül'de ne oldu?

CCW çatısı altında çalışan Hükümet Uzmanları Grubu, 5 Eylül 2026'da tamamlanan oturumunda 128 taraf devletin uzlaşısıyla ölümcül otonom silah sistemlerini ele alan bir metin kabul etti. AFP'nin aktardığına göre metin, bu silahların tanımını ve kullanımına ilişkin unsurları içeriyor; ancak tam metin kamuoyuyla paylaşılmadı. Human Rights Watch, toplantının ardından yaptığı değerlendirmede müzakere çağrısında bulunan ülke sayısının arttığını, Kasım'daki konferansın yeni bir hukuk için müzakere yetkisi verilmesi açısından kritik olduğunu vurguladı.

BM ve Kızılhaç ne istiyor?

BM Genel Sekreteri António Guterres ile Uluslararası Kızılhaç Komitesi (ICRC) Başkanı Mirjana Spoljaric, 25 Ağustos 2026'da yaptıkları ortak açıklamada devletleri otonom silah sistemlerine ilişkin belirli yasaklar ve kısıtlamalar getiren, hukuken bağlayıcı bir belge üzerinde müzakere etmeye çağırdı. İki kurum tam bir yasak yerine, insan denetimi dışında kalan ve öngörülemeyen biçimde çalışan sistemlerin yasaklanmasını, diğerlerinin ise sıkı kurallara bağlanmasını öneriyor. Guterres daha önce bu konuda 2026 sonuna kadar açık kurallar belirlenmesi hedefini dile getirmişti.

Ülkeler neden ayrışıyor?

CCW'de kararlar oy birliğiyle alınıyor. Bu nedenle tek bir ülkenin itirazı bile müzakere yetkisi verilmesini engelleyebiliyor. Brezilya, İrlanda ve Norveç gibi ülkeler bağlayıcı bir antlaşma için müzakerelerin başlatılmasını savunuyor. ABD, Rusya, Hindistan ve İsrail gibi büyük askerî güçler ise yeni ve bağlayıcı bir belge yerine mevcut uluslararası insancıl hukukun ve ulusal düzenlemelerin esas alınması gerektiği görüşüyle müzakere önerisine mesafeli duruyor. Sivil toplum kuruluşları, CCW'de uzlaşı sağlanamazsa sürecin BM Genel Kurulu gibi başka platformlara taşınabileceğini dile getiriyor.

Türkiye için neden önemli?

Türkiye, insansız hava aracı ve akıllı mühimmat alanında dünyanın önde gelen üreticileri arasında yer alıyor. Bu nedenle otonom silahlara getirilecek olası uluslararası kurallar, savunma sanayii ihracatını ve gelecekteki sistemlerin tasarımını doğrudan ilgilendiriyor. Cenevre'deki konferansın sonucu, sistemlerde "anlamlı insan denetimi" şartının nasıl tanımlanacağını da belirleyebilir.

Konferansın sonunda bir müzakere yetkisi çıkarsa, devletler önümüzdeki yıllarda yeni bir antlaşma metni üzerinde çalışmaya başlayacak. Uzlaşı sağlanamazsa tartışmanın CCW dışında sürmesi bekleniyor.