‹ Barcha yangiliklar Turkiya

Otaturk kim? Bir millatning qayta tug'ilishi hikoyasi

10-noyabr, 2026-yil, 22:08

Salonikada tug'ilgan Mustafo Kamol Chanaqqal'ada qo'mondon sifatida tanildi, Mustaqillik urushiga rahbarlik qildi va Turkiya Respublikasiga asos soldi. Vafotining 88 yilligida uning tug'ilishidan 1938-yil 10-noyabrdagi vafotigacha bo'lgan hayotini hujjatlarga tayangan holda xronologik tartibda hikoya qilamiz.

Turkiya bugun Mustafo Kamol Otaturkni vafotining 88 yilligida yod etdi. Soat 09:05 da butun mamlakatda sirenalar chalindi, hayot bir daqiqaga to'xtadi. «Dunyoga yo'l ko'rsatganlar» turkumining uchinchi maxsus sonida uning hayotini tug'ilishidan vafotigacha, hujjatlashtirilgan voqealar asosida hikoya qilamiz.

Afsonani hujjatdan ajratish

Otaturkning hayoti Turkiyada eng ko'p hikoya qilinadigan tarjimai hollardan biri. Shu sababli hujjatga asoslangan ma'lumotlar keyinchalik qo'shilgan rivoyatlar bilan ba'zan aralashib ketadi. Masalan, uning tug'ilgan kuni va oyi aniq ma'lum emas; u 19-mayni tug'ilgan kuni deb qabul qilganini o'zi aytgan. Unga nisbat beriladigan ayrim so'zlarning manbasi yo'q. Ushbu sonda sana va iqtiboslar Otaturkning o'z nutqlari, «Nutq» asari va rasmiy hujjatlar asosida keltiriladi.

1. Salonikadagi bolalik: 1881–1899

Mustafo 1881-yilda o'sha davrda Usmonli imperiyasining muhim port shaharlaridan biri bo'lgan Salonikada tug'ildi. Otasi bojxona xodimi va yog'och savdogari Ali Rizo afandi, onasi Zubayda xonim edi. U otasidan erta judo bo'ldi. Boshlang'ich ta'limni Shamsi afandi maktabida oldi, so'ng onasining xohishiga qaramay harbiy yo'lni tanlab, Saloniki harbiy rushtiyasiga o'qishga kirdi.

Rivoyatga ko'ra, rushtiyadagi matematika o'qituvchisi Mustafoni bir xil ismli o'quvchilardan ajratish va muvaffaqiyatini ta'kidlash uchun unga «Kamol» ismini bergan. Keyin u Manastir harbiy idodiyasida o'qidi. Bu yillarda tarix, adabiyot va fransuz tiliga qiziqdi, vatan va hurriyat g'oyasini ilgari surgan asarlarni, jumladan Nomiq Kamol she'rlarini o'qidi.

2. Harbiy maktab va Bosh shtab: 1899–1905

1899-yilda Istanbuldagi Harbiy maktabga kirdi, 1902-yilda leytenant unvoni bilan bitirib, Harbiy akademiyaga o'tdi. 1905-yil 11-yanvarda akademiyani Bosh shtab kapitani sifatida tamomladi. O'qish yillarida do'stlari bilan o'sha davr hukumatini tanqid qilgan gazeta chiqargani uchun qisqa muddat hibsga olingani ma'lum.

Birinchi xizmat joyi Damashqdagi 5-armiya bo'ldi. U yerda do'stlari bilan «Vatan va hurriyat» jamiyatini tuzdi. Keyinroq Salonikaga qaytib, «Ittihod va taraqqiy» doiralari bilan aloqa qildi, ammo armiyaning siyosatga aralashishini tanqid qilgan ofitser sifatida tanildi.

3. Tripolitaniya va Bolqon: 1911–1913

1911-yilda Italiya Tripolitaniyaga (bugungi Liviya) hujum qilgach, u ko'ngilli sifatida u yerga bordi, To'bruq va Darnada mahalliy kuchlarni tashkil qildi. Bolqon urushlari boshlangach Istanbulga qaytib, Gelibolu yarimorolidagi qismlarda xizmat qildi, so'ng Sofiyaga harbiy attashe etib tayinlandi.

4. Chanaqqal'adagi qo'mondon: 1915

Birinchi jahon urushida 19-diviziya qo'mondoni sifatida Gelibolu yarimoroliga yuborildi. 1915-yil 25-aprelda Antanta qo'shinlari Ariburnuga desant tushirganda, buyruq kutmasdan qismlarini Jonkbayiriga yo'naltirdi va ularning oldinga siljishini to'xtatdi. O'sha kuni askarlariga «Men sizga hujumni emas, o'lishni buyuraman» degani uning o'z xotiralarida keltiriladi.

1915-yil 8-avgustda Anafartalar guruhi qo'mondoni etib tayinlandi va Anafartalar, Jonkbayiri va Kirechtepadagi janglarda desantning kengayishiga yo'l qo'ymagan qo'shinlarga qo'mondonlik qildi. Bu frontda ko'kragidagi soatiga shrapnel parchasi tegib, omon qolgani ma'lum. Chanaqqal'a uning nomini Usmonli jamiyatida mashhur qildi.

Urushning keyingi yillarida Sharqiy frontda Mush va Bitlisni qaytarib olishda qatnashdi, 1916-yilda general (mirlivo) unvoniga ko'tarildi, so'ng Suriya frontida 7-armiyaga qo'mondonlik qildi.

5. Samsundan Anqaragacha: 1919–1920

1918-yilda Mudros sulhi imzolandi, Istanbul Antanta floti bilan qurshab olindi. Mustafo Kamol 9-armiya inspektori sifatida Anado'luga o'tdi va 1919-yil 19-mayda Samsunga keldi. Bu sana Mustaqillik urushining boshlanishi deb qabul qilinadi.

1919-yil 22-iyunda e'lon qilingan Amasya tsirkulyarida «Millatning mustaqilligini yana millatning qat'iyati va qarori qutqaradi» deyildi. So'ng u harbiy xizmatdan iste'foga chiqib, kurashni fuqaro sifatida davom ettirdi. 1919-yil 23-iyul — 7-avgustda Erzurum, 4–11-sentabrda Sivas qurultoyi o'tdi; u Vakillik qo'mitasi raisi etib saylandi.

1919-yil 27-dekabrda Anqaraga keldi. 1920-yil 16-martda Istanbul ishg'ol qilingach, 1920-yil 23-aprelda Anqarada Turkiya Buyuk Millat Majlisi ochildi va Mustafo Kamol uning raisi etib saylandi.

6. Mustaqillik urushi: 1920–1922

Anqara hukumati sharq, janub va g'arbda bir vaqtda kurash olib bordi. G'arbiy frontda Inonu janglarida g'alaba qozonildi. 1921-yil 16-martda Moskvada Turkiya va Sovet Rossiyasi o'rtasida do'stlik shartnomasi imzolandi; shartnoma sharqiy chegarani belgiladi, sovet tomoni Anqara hukumatiga qurol va pul yordami ko'rsatdi.

Ko'tahya-Eskishahar mag'lubiyatidan so'ng 1921-yil 5-avgustda Majlis Mustafo Kamolga Bosh qo'mondon vakolatini berdi. 1921-yil 23-avgust — 13-sentabrdagi Sakarya jangida g'alaba qozonildi va Majlis 1921-yil 19-sentabrda unga marshal unvoni va «G'oziy» nomini berdi.

1922-yil 26-avgustda Ko'jatepadan boshqarilgan Katta hujum boshlandi. 30-avgustdagi Bosh qo'mondonlik jangidan so'ng qo'shinlar 1922-yil 9-sentabrda Izmirga kirdi. Bu jarayonda «Armiyalar, birinchi maqsadingiz O'rta yer dengizi. Oldinga!» buyrug'i berildi. 1922-yil 11-oktabrda Mudanya sulhi imzolandi.

7. Respublikaning tashkil topishi: 1922–1923

1922-yil 1-noyabrda saltanat bekor qilindi. Lozannadagi tinchlik muzokaralari 1923-yil 24-iyulda imzolangan shartnoma bilan yakunlandi; yangi davlatning chegaralari va mustaqilligi xalqaro miqyosda tan olindi. 1923-yil 13-oktabrda Anqara poytaxt bo'ldi.

1923-yil 29-oktabrda Respublika e'lon qilindi va Mustafo Kamol bir ovozdan birinchi Prezident etib saylandi. Majlis devoriga yozilgan «Hokimiyat so'zsiz va shartsiz millatnikidir» tamoyili yangi davlatning poydevori bo'ldi.

8. Islohotlar: 1924–1934

Respublikaning dastlabki o'n yili tub o'zgarishlar bilan o'tdi:

• 1924-yil 3-mart: xalifalik bekor qilindi; ta'limni birlashtirish qonuni bilan barcha o'quv yurtlari yagona boshqaruvga o'tkazildi.
• 1925-yil 25-noyabr: Shlyapa qonuni qabul qilindi; shu davrda takya va zoviyalar yopildi.
• 1926-yil 17-fevral: Fuqarolik kodeksi qabul qilindi va 1926-yil 4-oktabrda kuchga kirdi; ko'pxotinlilik taqiqlandi, erkak va ayol tengligi huquqqa kiritildi.
• 1928-yil 1-noyabr: lotin yozuviga asoslangan yangi turk alifbosi qabul qilindi; so'ng «Millat maktablari» ochildi.
• 1930 va 1934-yillar: ayollar 1930-yilda mahalliy, 1934-yil 5-dekabrda parlament saylovlarida saylash va saylanish huquqini oldi.
• 1934-yil 21-iyun: Familiya qonuni qabul qilindi; 1934-yil 24-noyabrda Majlis Mustafo Kamolga «Otaturk» familiyasini berdi.

Iqtisodiyotda yo'nalish 1923-yilgi Izmir iqtisodiy qurultoyida belgilandi: temir yo'llar qurildi, «Sumerbank» va «Etibank» kabi muassasalar orqali sanoatlashtirish boshlandi. Turk tarix jamiyati (1931) va Turk til jamiyati (1932) tashkil etildi.

9. «Eng haqiqiy murshid — ilm»

Otaturkning eng mashhur so'zlaridan biri 1924-yil 22-sentabrda Samsunda o'qituvchilar bilan uchrashuvda aytilgan: «Dunyoda hamma narsa uchun, madaniyat uchun, hayot uchun, muvaffaqiyat uchun eng haqiqiy murshid ilmdir, fandir. Ilm va fandan tashqarida murshid izlash g'aflatdir, jaholatdir, zalolatdir». Bu so'z qisqartirilgan holda «Hayotda eng haqiqiy murshid ilmdir» deb keng tarqaldi va Anqara universiteti Til va tarix-geografiya fakulteti peshtoqiga yozildi.

1927-yilda Xalq respublika firqasi qurultoyida olti kun davom etgan «Nutq»ni o'qib, 1919–1927-yillar voqealarini o'z nuqtai nazaridan bayon qildi. 1933-yilda Respublikaning o'n yilligi munosabati bilan so'zlagan nutqida «Men turkman deganga ne baxt» so'zlarini aytdi.

10. Tashqi siyosat: «Yurtda tinchlik, dunyoda tinchlik»

Otaturk davri tashqi siyosatining tamoyili «Yurtda tinchlik, dunyoda tinchlik» so'zlari bilan ifodalanadi. 1934-yilda Bolqon antantasi, 1937-yilda Sa'dobod pakti imzolandi. 1936-yilgi Montrö konvensiyasi bilan bo'g'ozlar ustidan Turkiya suvereniteti mustahkamlandi. Hatay masalasi ham uning so'nggi yillarida diplomatik yo'l bilan ko'tarildi; Hatay uning vafotidan so'ng, 1939-yilda Turkiya tarkibiga kirdi.

11. So'nggi yillari va vafoti: 1937–1938

1937-yildan sog'lig'i yomonlasha boshladi; shifokorlar jigar sirrozi tashxisini qo'ydi. 1938-yil yozida Istanbulga, Do'lmabog'cha saroyiga joylashdi. Kasalligi kuchayib borsa-da, Hatay masalasi va davlat ishlarini kuzatishga harakat qildi. 1938-yil 10-noyabr, payshanba kuni soat 09:05 da, 57 yoshida Do'lmabog'cha saroyida vafot etdi.

Jasadi Do'lmabog'chada xalq vidolashuvi uchun qo'yildi, so'ng Anqaraga olib borilib, Etnografiya muzeyidagi vaqtinchalik qabrga qo'yildi. 1953-yil 10-noyabrda, vafotining 15 yilligida Anitqabrga ko'chirildi. Uning o'rniga Ismet Inonu Prezident etib saylandi.

12. Merosi

Otaturkning merosi bugun Turkiyaning davlat tuzilishida, huquq tizimida, ta'lim yondashuvida va alifbosida yashamoqda. Mustaqillik kurashi o'sha davrning ko'plab xalqlari uchun namuna sifatida ko'rsatildi. YUNESKO tavalludining 100 yilligi bo'lgan 1981-yilni «Otaturk yili» deb e'lon qildi. Har yili 10-noyabr soat 09:05 da Turkiya bo'ylab hayot to'xtaydi va millat Respublika asoschisini hurmat bilan yod etadi.

Qisqa xronologiya

• 1881: Salonikada tug'ildi.
• 1905: Harbiy akademiyani Bosh shtab kapitani sifatida tamomladi.
• 1911–1912: Tripolitaniyada xizmat qildi.
• 1915: Chanaqqal'ada Ariburnu va Anafartalarda qo'mondonlik.
• 1919-yil 19-may: Samsunga keldi.
• 1919: Amasya tsirkulyari, Erzurum va Sivas qurultoylari.
• 1920-yil 23-aprel: TBMM ochildi.
• 1921: Sakarya jangi; G'oziy va marshal unvoni.
• 1922-yil 26–30-avgust: Katta hujum va Bosh qo'mondonlik jangi.
• 1923-yil 24-iyul: Lozanna shartnomasi.
• 1923-yil 29-oktabr: Respublika e'lon qilindi.
• 1924–1934: islohotlar; 1934-yilda «Otaturk» familiyasi.
• 1938-yil 10-noyabr: Do'lmabog'cha saroyida vafot etdi.
• 1953-yil 10-noyabr: Anitqabrga ko'chirildi.

Keyingi xabarNikola Tesla kim? Dunyoni yoritgan dahoning hikoyasi

Turk tilidagi asl matn: Atatürk kimdir? Bir milletin yeniden doğuşunun hikâyesi