Atatürk kimdir? Bir milletin yeniden doğuşunun hikâyesi

Türkiye bugün, Mustafa Kemal Atatürk'ü ölümünün 88. yılında andı. Saat 09.05'te sirenler çaldı, hayat bir dakikalığına durdu. Atatürk'ün son günlerini ve anma saatini ayrı haberlerimizde anlatmıştık. İz Bırakanlar serimizin üçüncü dosyasında ise onun hayatını, doğumundan vefatına kadar, belgelenmiş olaylar üzerinden ele alıyoruz.

Efsane ile belgeyi ayırmak

Atatürk'ün hayatı, Türkiye'de en çok anlatılan hayat hikâyelerinden biri. Bu yüzden belgeye dayanan bilgilerle sonradan eklenen anlatılar zaman zaman iç içe geçer. Örneğin doğum tarihinin günü ve ayı kesin olarak bilinmez; 19 Mayıs'ı doğum günü olarak kabul ettiğini kendisi söylemiştir. Kendisine ait olduğu söylenen bazı sözlerin de kaynağı yoktur. Bu dosyada tarih ve sözleri, Atatürk'ün kendi konuşmalarına, Nutuk'a ve resmî kayıtlara dayanarak aktarıyoruz.

1. Selanik'te bir çocukluk: 1881-1899

Mustafa, 1881'de o dönem Osmanlı İmparatorluğu'nun önemli liman kentlerinden Selanik'te doğdu. Babası gümrük memurluğu ve kereste ticareti yapan Ali Rıza Efendi, annesi Zübeyde Hanım'dı. Babasını küçük yaşta kaybetti. İlk eğitimini Şemsi Efendi Mektebi'nde aldı; ardından annesinin isteğine rağmen askerliği seçerek Selanik Askerî Rüştiyesi'ne girdi.

Anlatıya göre rüştiyedeki matematik öğretmeni Mustafa'ya, aynı adı taşıyan öğrencilerden ayırmak ve başarısını vurgulamak için "Kemal" adını verdi. Rüştiyeden sonra Manastır Askerî İdadisi'nde okudu. Bu yıllarda tarih, edebiyat ve Fransızcaya ilgi duydu; Namık Kemal'in şiirleri gibi vatan ve hürriyet fikrini işleyen eserleri okudu.

2. Harbiye ve kurmaylık: 1899-1905

1899'da İstanbul'daki Harp Okulu'na girdi, 1902'de teğmen olarak mezun oldu ve Harp Akademisi'ne geçti. 11 Ocak 1905'te akademiyi kurmay yüzbaşı olarak bitirdi. Öğrencilik yıllarında arkadaşlarıyla birlikte dönemin yönetimini eleştiren bir gazete çıkardıkları için kısa bir süre tutuklandığı biliniyor.

İlk görev yeri Şam'daki 5. Ordu oldu. Burada arkadaşlarıyla "Vatan ve Hürriyet" adlı bir cemiyet kurdu. Sonraki yıllarda Selanik'e dönerek İttihat ve Terakki çevresiyle temas kurdu; ancak örgütün ordunun siyasete karışmasına ilişkin tutumunu eleştiren bir subay olarak tanındı.

3. Trablusgarp ve Balkanlar: 1911-1913

1911'de İtalya'nın Trablusgarp'a (bugünkü Libya) saldırması üzerine gönüllü olarak bölgeye gitti, Tobruk ve Derne'de yerel güçleri örgütledi. Balkan Savaşları başlayınca İstanbul'a döndü, Gelibolu'daki birliklerde görev aldı. Balkan Savaşları'nın ardından Sofya'ya askerî ataşe olarak atandı.

4. Çanakkale'de bir komutan: 1915

Birinci Dünya Savaşı'nda 19. Tümen'in komutanı olarak Gelibolu Yarımadası'na gönderildi. 25 Nisan 1915'te İtilaf kuvvetleri Arıburnu'na çıkarma yapınca, emir beklemeden birliklerini Conkbayırı'na sürdü ve ilerlemeyi durdurdu. O gün askerlerine "Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum" dediği, kendi anlatımlarında yer alır.

8 Ağustos 1915'te Anafartalar Grubu Komutanlığı'na getirildi. Anafartalar, Conkbayırı ve Kireçtepe'deki savaşlarda çıkarmanın genişlemesini önleyen birliklere komuta etti. Bu cephede kalbinin üzerindeki saatine isabet eden bir şarapnel parçasından kurtulduğu biliniyor. Çanakkale, adının Osmanlı kamuoyunda tanınmasını sağladı.

Savaşın sonraki yıllarında Doğu Cephesi'nde Muş ve Bitlis'in geri alınmasında görev aldı, 1916'da tümgeneralliğe (mirliva) yükseltildi. Ardından Suriye cephesinde 7. Ordu'ya komuta etti.

5. Samsun'dan Ankara'ya: 1919-1920

1918'de Mondros Ateşkesi imzalandı, İstanbul İtilaf donanmasıyla kuşatıldı. Mustafa Kemal 9. Ordu Müfettişi olarak Anadolu'ya geçti ve 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktı. Bu tarih, Kurtuluş Savaşı'nın başlangıcı kabul edilir.

22 Haziran 1919'da yayımlanan Amasya Genelgesi'nde "Milletin istiklâlini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" dendi. Ardından askerlik görevinden istifa ederek mücadeleyi sivil olarak sürdürdü. 23 Temmuz-7 Ağustos 1919'da Erzurum Kongresi, 4-11 Eylül 1919'da Sivas Kongresi toplandı; Heyet-i Temsiliye'nin başkanlığına seçildi.

27 Aralık 1919'da Ankara'ya geldi. 16 Mart 1920'de İstanbul'un işgal edilmesinin ardından 23 Nisan 1920'de Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı ve Mustafa Kemal meclis başkanlığına seçildi.

6. Kurtuluş Savaşı: 1920-1922

Ankara Hükümeti; doğuda, güneyde ve batıda aynı anda mücadele yürüttü. Batı Cephesi'nde İnönü Muharebeleri kazanıldı. 16 Mart 1921'de Moskova'da Türkiye ile Sovyet Rusya arasında dostluk antlaşması imzalandı; antlaşma doğu sınırını belirledi, Sovyet tarafı Ankara Hükümeti'ne silah ve para yardımı yaptı.

Kütahya-Eskişehir yenilgisinin ardından 5 Ağustos 1921'de Meclis, Mustafa Kemal'e Başkomutanlık yetkisi verdi. 23 Ağustos-13 Eylül 1921 tarihleri arasındaki Sakarya Meydan Muharebesi kazanıldı; Meclis 19 Eylül 1921'de ona Mareşal rütbesi ve Gazi unvanını verdi.

26 Ağustos 1922'de Kocatepe'den yönetilen Büyük Taarruz başladı. 30 Ağustos'taki Başkomutanlık Meydan Muharebesi'nin ardından ordular 9 Eylül 1922'de İzmir'e girdi. "Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!" emri bu süreçte verildi. 11 Ekim 1922'de Mudanya Ateşkesi imzalandı.

7. Cumhuriyetin kuruluşu: 1922-1923

1 Kasım 1922'de saltanat kaldırıldı. Lozan'da süren barış görüşmeleri 24 Temmuz 1923'te imzalanan antlaşmayla sonuçlandı; yeni devletin sınırları ve bağımsızlığı uluslararası alanda tanındı. 13 Ekim 1923'te Ankara başkent oldu.

29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi ve Mustafa Kemal oybirliğiyle ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Meclis duvarına yazılan "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesi, yeni devletin temelini oluşturdu.

8. İnkılaplar: 1924-1934

Cumhuriyetin ilk on yılı, köklü değişikliklerle geçti:

• 3 Mart 1924: Hilafet kaldırıldı; Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile eğitim tek çatı altında toplandı.
• 25 Kasım 1925: Şapka Kanunu kabul edildi; aynı dönemde tekke ve zaviyeler kapatıldı.
• 17 Şubat 1926: Türk Medeni Kanunu kabul edildi, 4 Ekim 1926'da yürürlüğe girdi; çok eşlilik yasaklandı, kadın-erkek eşitliği hukuka girdi.
• 1 Kasım 1928: Latin harflerine dayanan yeni Türk alfabesi kabul edildi; ardından Millet Mektepleri açıldı.
• 1930 ve 1934: Kadınlar 1930'da belediye, 5 Aralık 1934'te milletvekili seçme ve seçilme hakkı kazandı.
• 21 Haziran 1934: Soyadı Kanunu çıkarıldı; 24 Kasım 1934'te Meclis, Mustafa Kemal'e "Atatürk" soyadını verdi.

Ekonomide 1923 İzmir İktisat Kongresi ile yol haritası çizildi; demiryolları yapıldı, Sümerbank ve Etibank gibi kurumlarla sanayileşme hamlesi başlatıldı. Türk Tarih Kurumu (1931) ve Türk Dil Kurumu (1932) kuruldu.

9. "En hakiki mürşit ilimdir"

Atatürk'ün en bilinen sözlerinden biri, 22 Eylül 1924'te Samsun'da öğretmenlerle yaptığı konuşmadan gelir: "Dünyada her şey için, medeniyet için, hayat için, muvaffakiyet için en hakiki mürşit ilimdir, fendir. İlim ve fennin haricinde mürşit aramak gaflettir, cehalettir, dalalettir." Söz, kısaltılmış hâliyle "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir" diye yaygınlaştı ve Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nin cephesine yazıldı.

1927'de Cumhuriyet Halk Fırkası kurultayında altı gün süren Nutuk'u okudu; 1919'dan 1927'ye kadarki süreci kendi bakış açısından anlattı. 1933'te Cumhuriyet'in onuncu yılında okuduğu Onuncu Yıl Nutku'nda "Ne mutlu Türküm diyene" sözünü söyledi.

10. Dış politika: "Yurtta sulh, cihanda sulh"

Atatürk dönemi dış politikasının ilkesi "Yurtta sulh, cihanda sulh" (yurtta barış, dünyada barış) sözüyle özetlenir. 1934'te Balkan Antantı, 1937'de Sadabat Paktı imzalandı. 1936'daki Montrö Sözleşmesi ile Boğazlar üzerindeki Türk egemenliği güçlendirildi. Hatay meselesi de onun son yıllarında diplomatik yolla gündeme taşındı; Hatay, ölümünden sonra 1939'da Türkiye'ye katıldı.

11. Son yılları ve vefatı: 1937-1938

1937'den itibaren sağlığı bozuldu; hekimler karaciğer sirozu teşhisi koydu. 1938 yazında İstanbul'a, Dolmabahçe Sarayı'na yerleşti. Hastalığı ilerlemesine rağmen Hatay meselesini ve devlet işlerini takip etmeye çalıştı. 10 Kasım 1938 Perşembe günü saat 09.05'te, 57 yaşında Dolmabahçe Sarayı'nda hayatını kaybetti.

Naaşı Dolmabahçe'de halkın ziyaretine açıldı, ardından Ankara'ya götürülerek Etnografya Müzesi'ndeki geçici kabrine konuldu. 10 Kasım 1953'te, ölümünün 15. yılında Anıtkabir'e taşındı. Yerine İsmet İnönü Cumhurbaşkanı seçildi.

12. Mirası

Atatürk'ün mirası, bugün Türkiye'nin devlet yapısında, hukuk sisteminde, eğitim anlayışında ve alfabesinde yaşıyor. Bağımsızlık mücadelesi, dönemin pek çok milleti için örnek gösterildi. UNESCO, doğumunun 100. yılı olan 1981'i "Atatürk Yılı" ilan etti. Her yıl 10 Kasım'da saat 09.05'te Türkiye'nin dört bir yanında hayat durur ve ulus, Cumhuriyetin kurucusunu saygıyla anar.

Kısa kronoloji

• 1881: Selanik'te doğdu.
• 1905: Harp Akademisi'ni kurmay yüzbaşı olarak bitirdi.
• 1911-1912: Trablusgarp'ta görev yaptı.
• 1915: Çanakkale'de Arıburnu ve Anafartalar'da komutanlık.
• 19 Mayıs 1919: Samsun'a çıktı.
• 1919: Amasya Genelgesi, Erzurum ve Sivas kongreleri.
• 23 Nisan 1920: TBMM açıldı.
• 1921: Sakarya Meydan Muharebesi; Gazi ve Mareşal unvanı.
• 26-30 Ağustos 1922: Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi.
• 24 Temmuz 1923: Lozan Antlaşması.
• 29 Ekim 1923: Cumhuriyet ilan edildi.
• 1924-1934: İnkılaplar; 1934'te "Atatürk" soyadı.
• 10 Kasım 1938: Dolmabahçe Sarayı'nda vefat etti.
• 10 Kasım 1953: Anıtkabir'e taşındı.