Aliağa’da Endüstriyel Çöküş: HABAŞ Faciasının Perde Arkası, Teknik Kusurlar ve Ağır Sanayinin Görünmeyen Yapısal Krizi

İzmir Aliağa’daki HABAŞ Demir Çelik Fabrikası’nda yaşanan ve 17 işçinin yaşamını yitirmesiyle sonuçlanan facia, sıradan bir kaza olmanın ötesinde Türkiye ağır sanayisindeki yapısal, teknik ve idari tıkanmışlığı en çıplak haliyle gözler önüne seriyor. Soruşturma derinleştikçe ve sahada inceleme yapan uzmanların, sendikaların ve iş güvenliği meclislerinin raporları netleştikçe, olayın arkasındaki "ihmaller zinciri" daha da belirginleşiyor.
Konunun teknik, idari ve insani boyutları, sanayide nelerin yanlış yapıldığını çok daha net ortaya koyuyor:

1. Teknik İhmaller Zinciri: Yangın ve Patlama Nasıl Bu Kadar Büyüdü?

Mühendis odaları ve iş güvenliği uzmanlarının ilk teknik tespitleri, fabrikadaki temel mühendislik ve yerleşim kurallarının göz ardı edildiğini gösteriyor:
• Tavan Vincinin Yorgunluğu ve Bakımsızlığı: 17 işçinin ölümüne yol açan ilk kırılma, devasa tonajlı tavan vincinin kopmasıyla başladı. Ağır sanayide bu vinçlerin periyodik "tahribatsız muayeneleri" (metal yorgunluğu testleri) hayati önem taşır. İlk bulgular, vincin taşıma kapasitesinin zorlandığını veya düzenli metal yorgunluğu testlerinin aksatıldığını gösteriyor.
• Hatalı Tesis Yerleşimi (Projelendirme Hatası): Fabrika mimarisinde en büyük hata, yüksek riskli gaz (oksijen ve doğalgaz) boru hatlarının, ağır yük taşıyan vinçlerin hareket güzergahının hemen altında ya da çok yakınında korumasız bir şekilde bulunmasıdır. Vincin düşmesiyle bu hatların saniyeler içinde parçalanması, fabrikada adeta bir "bomba" etkisi yarattı. Normal şartlarda bu hatların çelik bariyerlerle veya yeraltı kanallarıyla izole edilmesi gerekiyordu.
• Otomatik Gaz Kesme Sistemlerinin Devreye Girmemesi: Gaz hatlarında ani bir basınç düşüşü veya kopma yaşandığında, ana vanaların otomatik olarak gaz akışını kesmesi (deprem veya patlama sensörlü vanalar) gerekir. Patlamanın şiddeti ve arkasından gelen devasa yangın, bu emniyet sistemlerinin ya çalışmadığını ya da sistemde hiç var olmadığını düşündürüyor.

2. İdari ve Yapısal Kriz: "Üretim Baskısı" Neden Can Alıyor?

Ağır metal sektöründe en büyük risk, fabrikaların 24 saat durmaksızın yüksek kapasiteyle çalıştırılmak istenmesidir. Bu durum iki büyük yapısal krizi beraberinde getiriyor:
• Bakım Esnasında Üretimin Durdurulmaması: Faciaya yol açan elektrik ark ocağındaki planlı bakım çalışmaları yapılırken, ocağın çevresindeki diğer sistemlerin ve hatların tamamen izole edilmesi, elektrik ve gaz akışlarının kesilmesi (LOTO - Kilitle Etiketle Güvenceye Al kuralı) gerekirdi. Ancak üretim hızının düşmemesi adına, tehlikeli hatlar tam olarak kapatılmadan veya riskli alanlar boşaltılmadan bakım yapılması faciaya davetiye çıkardı.
• Taşeronlaşma ve Haberleşme Kopukluğu: Ağır sanayi tesislerinde ana firmanın yanı sıra onlarca farklı taşeron firma (temizlik, montaj, bakım için) aynı anda çalışır. Taşeron işçiler, fabrikanın genel acil durum planlarına ve risklerine ana kadro kadar hakim değildir. Yaşamını yitiren 17 işçinin farklı taşeron firmalara bağlı olması, tesisteki iş güvenliği koordinasyonunun ve haberleşmesinin tamamen koptuğunu gösteriyor.

3. Aliağa’nın Kara Sicili ve Sistematik Cezasızlık

İSİG Meclisi verilerine göre, Aliağa sadece İzmir’in değil, Türkiye’nin iş cinayeti yoğunluğu en yüksek olan bölgelerinden biri. Bunun en büyük sebebi "denetim mekanizmasının" işlevsiz kalmasıdır:
• İki Haftada Üç Ölüm: Durdurulmayan Çarklar: Bu patlamadan hemen önce, aynı fabrikada iki hafta içinde Hakan Doğan ve Eyüp Eğinli isimli iki işçi daha iş kazalarında can vermişti. Normal şartlarda, peş peşe ölümlü kazaların yaşandığı bir tesiste Çalışma Bakanlığı müfettişlerinin üretimi tamamen veya kısmen durdurması, ciddi bir idari inceleme başlatması gerekirdi. Çarkların dönmeye devam etmesi, 17 kişinin öldüğü son facianın kapısını araladı.
• Cezasızlık Kültürü: Türkiye'de büyük endüstriyel faciaların ardından hukuki süreçler genellikle alt düzey mühendislere, şeflere veya taşeron firma sahiplerine yıkılmaktadır. Tesislerin asıl sahipleri ve üst düzey icra kurulu üyeleri (CEO'lar, yönetim kurulları) hukuki sorumluluktan uzak tutulduğu için, firmalar iş güvenliğini "insani bir zorunluluk" olarak değil, sadece olası bir cezada ödenecek "maliyet kalemi" olarak görmeye devam ediyor.

4. İnsani Boyut: Kaybedilen Hayatların Anlattıkları

Facianın insani boyutu, Türkiye'deki istihdam ve ekonomik krizin işçileri nasıl bir risk altında çalışmaya zorladığını da özetliyor:
• Genç Mühendisler Deneyimsiz Sahalarda: Yaşamını yitiren 25 yaşındaki makine mühendisi Kadir Kaan Özçelik’in henüz 3 aylık çalışan olması, ağır sanayide genç ve deneyimsiz mühendislerin yeterli oryantasyon ve saha tecrübesi kazanmadan, çok yüksek riskli operasyonların (vinç bakımları gibi) ortasına itildiğini gösteriyor.
• Emeklilik Sonrası Güvencesizlik: Kısa süre önce emekli olmasına rağmen geçim derdi nedeniyle patlamadan sadece 3 gün önce fabrikada yeniden işbaşı yapan Abdülkadir Kınacı’nın hikayesi ise ülkedeki ekonomik gerçekliği özetliyor. Yaş farkı gözetmeksizin, ağır ve tehlikeli iş kollarında emeklilerin bile çalışmak zorunda kalması, iş gücünün ne kadar korumasız olduğunu gösteren en acı detaylardan biri.

Sonuç: Değişmesi Gereken Ne?

Aliağa’daki bu facia, iş sağlığı ve güvenliği sisteminin kökten değişmesi gerektiğini bir kez daha kanıtladı. Kağıt üzerinde mükemmel görünen 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, sahada "kar marjı" baskısına yenik düşüyor. Kamusal denetimlerin bağımsızlaştırılması, iş güvenliği uzmanlarının ücretlerini fabrika sahibinden değil devletin oluşturacağı bağımsız bir fondan alması ve sendikal örgütlenmenin önündeki engellerin kaldırılması adımları atılmadığı sürece, ağır sanayi tesisleri can almaya devam edecek.