‹ Barcha yangiliklar Sog'liq

Ibn Sino kim? «Tabiblar sultoni» hikoyasi

11-noyabr, 2026-yil, 12:00

Buxoro yaqinidagi qishloqda tug'ilgan Ibn Sino yoshligidayoq hukmdor tabibi bo'ldi. U yozgan «Tib qonunlari» asrlar davomida Islom olamida ham, Yevropa universitetlarida ham asosiy tibbiyot kitobi sifatida o'qitildi. Falsafada esa Aristotel an'anasini o'z tizimida qaytadan qurdi. «Dunyoga yo'l ko'rsatganlar» turkumining ikkinchi maxsus soni uning hayoti, asarlari, munozarali jihatlari va bugungacha yetib kelgan merosini xronologik tartibda hikoya qiladi.

Afsona va haqiqatni ajratish

Ibn Sinoning hayoti haqida bilganlarimizning katta qismi uning o'zi yozgan qisqa tarjimai holiga va shogirdi Abu Ubayd al-Juzjoniyning uni to'ldiruvchi hikoyasiga asoslanadi. Keyinchalik bu matnlar Ibn al-Qiftiy va Ibn Abu Usaybia kabi tarjimai hol mualliflari orqali tarqaldi. Shu sababli ayrim tafsilotlar, ayniqsa bolalik haqidagi rivoyatlar, uning o'z hikoyasi bo'lib, mustaqil hujjat bilan tasdiqlanmaydi.

Ommabop hikoyalarda Ibn Sinoga unga tegishli bo'lmagan kashfiyotlar ham tez-tez nisbat beriladi. Ushbu maxsus sonda hujjatlar bilan tasdiqlangan asar va qarashlarni keyinroq qo'shilgan afsonalardan ajratib hikoya qilamiz.

1. Tug'ilishi, oilasi va bolaligi: taxminan 980-yil

Ko'pchilik manbalarga ko'ra, Ibn Sino taxminan 980-yilda (hijriy 370) Buxoro yaqinidagi Afshona qishlog'ida tug'ilgan. Hudud o'sha paytda Somoniylar davlati boshqaruvida edi; bugun O'zbekiston hududida joylashgan. Otasi Abdulloh asli Balxlik bo'lib, Somoniylar ma'muriyatida xizmat qilgan; onasining ismi manbalarda ko'pincha Sitora deb keltiriladi. Undan bir necha yosh kichik ukasi Mahmud ham Afshonada tug'ilgan. Keyinroq oila Buxoroga ko'chib o'tgan.

O'z hikoyasiga ko'ra, bolaligida Qur'on va adabiyotni o'rgangan, so'ngra arifmetika, mantiq va geometriya bilan shug'ullangan. Otasi Buxoroga kelgan olim Abu Abdulloh an-Notiliyni uyida mehmon qilib, o'g'liga dars berdirgan. Ibn Sino tez orada ustozidan o'zib ketganini, keyin tabiiy fanlar, metafizika va tibbiyotda asosan mustaqil ravishda olg'a borganini yozadi.

2. Ta'lim yillari va yosh tabibning yuksalishi

Ibn Sino tibbiyotni yoshligida o'zlashtirgan va tarjimai holiga ko'ra 16–17 yoshida bemorlarni davolay boshlagan. U Aristotelning «Metafizika» kitobini qirq marta o'qib, baribir tushunmaganini, Forobiyning bu asarga yozgan qisqa sharhini o'qigachgina mohiyatini anglaganini hikoya qiladi. Bu rivoyat uning dunyoqarashida Forobiy qanchalik muhim o'rin tutganini ko'rsatadi.

Yoshligida Somoniy hukmdori Nuh ibn Mansurni davolagani hayotida burilish nuqtasi bo'ldi. Mukofot sifatida saroy kutubxonasidan foydalanish huquqini oldi va u yerda ko'plab noyob kitoblarni o'qiganini yozdi. Kutubxona keyinroq yong'indan zarar ko'rgani va ayb unga to'nkalgani haqidagi hikoyalar esa manbalarda munozarali.

3. U yashagan davr sharoiti

Ibn Sino yashagan X va XI asrlar Islom olamida fan va falsafaning gullab-yashnagan davrlaridan biri edi. Yunon, suryoniy va fors tillaridagi asarlar arab tiliga tarjima qilingan, Bag'dod, Buxoro, Ray va Isfahon kabi shaharlarda kuchli ilmiy an'ana shakllangan edi. Siyosiy jihatdan esa davr notinch edi: Somoniylar davlati inqirozga yuz tutgan, shaharlar G'aznaviylar, Buvayhiylar va kichik sulolalar o'rtasida qo'ldan-qo'lga o'tib, olimlar hayotiga bevosita ta'sir qilgan.

4. Safarlar, saroylar va vazirlik: 999–1024

Somoniylar davlati qulagach, Ibn Sino Buxorodan ketdi va avval Xorazm markazi Gurganjga bordi. Mahmud G'aznaviy olimlarni o'z saroyiga to'plash uchun talab qila boshlagach, u yerdan ham ketdi va Xuroson hamda Tabaristonda shahardan-shaharga ko'chib yurdi. Jurjonda umrining oxirigacha yonidan ketmagan va tarjimai holini yakunlagan shogirdi Abu Ubayd al-Juzjoniy bilan tanishdi. Manbalarga ko'ra, «Tib qonunlari»ni yozishni ham shu yerda, taxminan 1012-yilda boshlagan.

Raydan keyin Hamadonga o'tdi va Buvayhiy amiri Shams ud-Davlaning tabibi bo'ldi. Amirni davolaganidan so'ng vazirlikka tayinlandi; biroq qo'shin bilan kelishmovchilik tufayli lavozimidan chetlatilib, bir muddat yashirinishga majbur bo'ldi. Shams ud-Davla vafotidan keyin Isfahondagi Kokuyiylar hukmdori Alo ud-Davla bilan yozishgani ma'lum bo'lgach, Fardajon qal'asida bir necha oy qamoqda saqlandi. Bu og'ir yillarda ham ishni to'xtatmadi; asarlarining muhim qismini yashiringan yoki qamoqda bo'lgan paytida yozdi.

5. Asarlari: «Tib qonunlari», «Kitob ash-Shifo» va boshqalar

«Tib qonunlari» («Al-Qonun fit-tib»): besh kitobdan iborat bu tibbiyot qomusi tibbiyotning umumiy tamoyillari, dorilar, a'zolar bo'yicha kasalliklar, butun tanaga ta'sir qiluvchi kasalliklar va murakkab dorilarni o'z ichiga oladi. U Jolinus (Galen) va Buqrot (Gippokrat) an'anasini Islom olami tabiblarining tajribasi va muallifning o'z kuzatuvlari bilan birlashtirgan tizimli asardir. Kitob Ray, Hamadon va Isfahon davrlarida yakunlangan.

«Kitob ash-Shifo» («Shifo kitobi»): mantiq, tabiiy fanlar, matematika va metafizikani qamragan ulkan falsafa qomusi. U Aristotel asarlariga tayanadi, ammo ularni o'z tizimida qayta tartiblaydi. Nomi «ruhning shifosi» ma'nosini anglatadi; bu tibbiyot kitobi emas.

Boshqa asarlari: «Ash-Shifo»ning qisqartmasi bo'lgan «An-Najot», so'nggi qarashlarini aks ettiruvchi «Al-Ishorot vat-tanbihot» va Alo ud-Davla uchun forsiy tilda yozgan «Donishnomai Aloiy» shular jumlasidandir. Asarlarining aksariyati o'sha davr ilm tili bo'lgan arab tilida, bir qismi forsiy tilda yozilgan. Uning she'rlari va qisqa risolalari ham bor.

«Muallaq odam» fikriy tajribasi: Ibn Sino bo'shliqda, hech qanday sezgi ma'lumotini olmagan holda yaratilgan inson ham o'z mavjudligini anglashini ilgari suradi. Bu fikriy tajriba insonda tanadan mustaqil «men» ongi borligini asoslash uchun qo'llaniladi va falsafa tarixida hanuz muhokama qilinadi.

6. Insoniyat tarixiga ta'siri: Sharqdan G'arbga

«Tib qonunlari» XII asrda Toledoda lotin tiliga tarjima qilindi. Tarjima odatda Kremonalik Gerardga nisbat beriladi; biroq ayrim tadqiqotchilar tarjima kimga tegishli ekani va qanchalik aniq ekanini muhokama qiladi. Lotincha «Qonun» XIII asrdan boshlab Yevropa universitetlarining tibbiyot dasturiga kirdi. U Monpelye, Bolonya, Parij va Salerno kabi tibbiyot markazlarida o'qitildi; ayrim universitetlarda XVII asr o'rtalarigacha darslik bo'lib qoldi. XVI asrda oltmishdan ortiq lotincha nashri chiqdi, arabcha matni esa 1593-yilda Rimda bosildi.

Falsafadagi ta'siri ham katta edi. Mavjudlik va mohiyat farqi, vojib ul-vujud dalili va ruh haqidagi qarashlari lotin tarjimalari orqali O'rta asrlar Yevropasi mutafakkirlariga ta'sir ko'rsatdi. Islom olamida esa falsafa va kalom bahslarining markaziga aylandi; undan keyingi mutafakkirlarning ko'pchiligi yo unga sharh yozdi, yo unga qarshi yozdi.

7. Munozarali jihatlari va tanqidlar

Ibn Sino falsafasi o'z davrida va undan keyin keskin tanqidlarga uchradi. Eng mashhur tanqid G'azzoliyning «Tahofut ul-falosifa» («Faylasuflarning nomuvofiqligi») asaridir. G'azzoliy faylasuflarni yigirma masalada tanqid qildi va ulardan uchtasida kufrda aybladi: olamning azaliyligi haqidagi qarash, Allohning juz'iyotni bilmasligi haqidagi da'vo va jismoniy qayta tirilishni inkor etish. G'azzoliy Forobiy va Ibn Sinoni birga tilga olsa-da, tadqiqotchilar tanqidning katta qismi Ibn Sino matnlariga qaratilganini ta'kidlaydi.

Bir asr o'tib andalusiyalik faylasuf Ibn Rushd bu tanqidga «Tahofut ut-tahofut» («Nomuvofiqlikning nomuvofiqligi») asari bilan javob berdi. Tibbiyotda ham «Qonun»dagi ayrim qarashlar keyingi tabiblar tomonidan tuzatildi: masalan, kichik qon aylanishini XIII asrda Ibn an-Nafis ta'riflab berdi va bunda Jolinus hamda Ibn Sino qarashlariga e'tiroz bildirdi.

8. Shaxsiy hayoti va kam ma'lum jihatlari

Shogirdi al-Juzjoniyning hikoyasiga ko'ra, Ibn Sino kunduzi saroy va davlat ishlari bilan, kechasi esa shogirdlari bilan birga yozish va o'qish bilan band bo'lgan. U ko'p mehnat qiladigan, ammo hayot lazzatlarini ham sevadigan inson sifatida tasvirlanadi; bu turmush tarzi sog'lig'iga putur yetkazgani ham aytiladi. Hayotining katta qismi hukmdorlar yonida, doimiy ko'chishlarda o'tdi; ko'plab asarlarini ot ustida, safarlarda yoki yashiringan uylarda yozgani hikoya qilinadi.

9. So'nggi yillari va vafoti: 1037

Ibn Sino umrining so'nggi o'n yilini asosan Isfahonda, Alo ud-Davla homiyligida o'tkazdi. Bu yerda nisbatan osoyishta davrni boshidan kechirdi va so'nggi asarlarini yozdi. Alo ud-Davlaning safarlaridan birida qatnashayotganda og'ir ichak kasalligiga chalindi. Hamadonga olib kelinganidan ko'p o'tmay, hijriy 428, milodiy 1037-yilda vafot etdi. Ayrim manbalar vafot yilini 1038 deb ko'rsatadi; bu farq hijriy taqvimdan o'girish bilan bog'liq. U Hamadonda dafn etildi.

10. Merosi bugun qayerda yashaydi?

Ibn Sinoning Hamadondagi qabri XX asr o'rtalarida me'mor Hushang Sayhun loyihasi asosida qayta qurilgan yodgorlik maqbarada joylashgan; bino bugun muzey va kutubxona bilan birga tashrif buyuruvchilar uchun ochiq. YUNESKO 2003-yilda uning nomidagi «Fan etikasi mukofoti»ni ta'sis etdi; mukofot ikki yilda bir marta beriladi. O'zbekiston, Turkiya, Eron, Tojikiston va boshqa mamlakatlarda uning nomini olgan shifoxonalar, universitetlar va maktablar bor.

Tibbiyot tarixchilari «Tib qonunlari»ning qadrini faqat mazmunida emas, balki tibbiyotni tizimli bilim sohasi sifatida tartibga solganida ko'radi. Falsafada esa mavjudlik va ruh haqidagi qarashlari bugun ham universitetlarda o'qitiladi. Ibn Sinoni to'g'ri hikoya qilish yo'li uni har bir kashfiyot sohibi deb e'lon qilish emas, balki o'z davri bilimini qanday to'plab, oldinga olib borganini ko'rsatishdir.

Afsonami yoki haqiqat?

• «U qaysi millatdan edi?» Ibn Sino bugun Turkiya, Eron, O'zbekiston, Tojikiston va Afg'onistonda turlicha o'ziniki deb qabul qilinadi. Hujjatlar bilan tasdiqlangani shuki, u Somoniylar boshqargan, forsiy tilda so'zlashilgan Buxoro atrofida tug'ilgan va asarlarining ko'pini arab tilida, bir qismini forsiy tilda yozgan. U davrda bugungi ma'nodagi milliy o'zlik tushunchalari bo'lmagan; shuning uchun kelib chiqishi haqidagi qat'iy hukmlar tarixchilar orasida munozarali.
• «U qon aylanishini kashf etgan». To'g'ri emas. Kichik qon aylanishini XIII asrda Ibn an-Nafis ta'riflagan, katta qon aylanishini esa XVII asrda Uilyam Garvey tushuntirgan.
• «„Kitob ash-Shifo“ tibbiyot kitobi». To'g'ri emas. «Ash-Shifo» falsafa qomusi; tibbiyot asari «Tib qonunlari»dir.
• «Yuqumli kasalliklar uchun karantinni u ixtiro qilgan». Ibn Sino yuqumli kasalliklarning tarqalishi va bemorlarni ajratish haqida fikrlar yozgan; biroq bugungi ma'nodagi karantinni u «ixtiro qilgani» haqidagi da'vo hujjatlar bilan tasdiqlanmaydi.
• «Kutubxonani o'zi yoqib yuborgan». Bu da'vo manbalarda munozarali va isbotlanmagan.

Qisqa xronologiya

• Taxminan 980: Buxoro yaqinidagi Afshonada tug'ildi.
• Taxminan 996–997: Somoniy hukmdori Nuh ibn Mansurni davoladi, saroy kutubxonasidan foydalandi.
• 999-yildan keyin: Somoniylar davlati qulagach, Buxorodan ketdi; Gurganjga bordi.
• Taxminan 1012: Jurjonda «Tib qonunlari»ni yozishni boshladi; al-Juzjoniy bilan tanishdi.
• Taxminan 1015–1022: Hamadonda Shams ud-Davlaning tabibi va vaziri bo'ldi.
• Taxminan 1023: Fardajon qal'asida bir necha oy qamoqda saqlandi.
• Taxminan 1024: Isfahonga o'tdi, Alo ud-Davla homiyligiga kirdi.
• 1037: Hamadonda vafot etdi.
• XII asr: «Tib qonunlari» Toledoda lotin tiliga tarjima qilindi.
• 1593: «Tib qonunlari»ning arabcha matni Rimda bosildi.
• 2003: YUNESKO Ibn Sino nomidagi Fan etikasi mukofotini ta'sis etdi.

Keyingi xabarToshkent aeroportida yangi telefonlarni rasmiylashtirish to'xtatildi: nimalarni bilish kerak?

Turk tilidagi asl matn: İbn-i Sina kimdir? Tıbbın hükümdarının hikâyesi