İbn-i Sina kimdir? Tıbbın hükümdarının hikâyesi

Bir dahiyi anlatırken efsane ile gerçeği ayırmak

İbn-i Sina'nın hayatı hakkında bildiklerimizin büyük kısmı, kendi kaleme aldığı kısa otobiyografiye ve öğrencisi Ebû Ubeyd el-Cüzcânî'nin onu tamamlayan anlatısına dayanır. Bu metinler daha sonra İbnü'l-Kıftî ve İbn Ebû Usaybia gibi biyografi yazarları aracılığıyla yayıldı. Bu yüzden bazı ayrıntılar, özellikle çocukluk anekdotları, onun kendi anlatımıdır ve bağımsız belgeyle doğrulanamaz.

Popüler anlatılarda İbn-i Sina'ya ait olmayan buluşlar da sıkça ona mal edilir. Bu dosyada belgelenmiş eserleri ve görüşleri, sonradan eklenmiş efsanelerden ayırarak anlatıyoruz.

1. Doğumu, ailesi ve çocukluğu: 980 civarı

İbn-i Sina, kaynakların çoğuna göre yaklaşık 980 yılında (hicri 370) Buhara yakınlarındaki Afşana köyünde doğdu. Bölge o dönemde Samani Devleti'nin yönetimindeydi; bugün Özbekistan sınırları içinde kalıyor. Babası Abdullah aslen Belhliydi ve Samani yönetiminde görevliydi; annesinin adı kaynaklarda çoğunlukla Sitâre olarak geçer. Kendisinden birkaç yaş küçük kardeşi Mahmud da Afşana'da doğdu. Aile daha sonra Buhara'ya taşındı.

Kendi anlatımına göre çocukken Kur'an ve edebiyat öğrendi, ardından aritmetik, mantık ve geometri çalıştı. Babası, Buhara'ya gelen bilgin Ebû Abdullah en-Nâtilî'yi evinde ağırlayarak oğluna ders verdirdi. İbn-i Sina kısa sürede hocasını geçtiğini, sonra tabiat bilimleri, metafizik ve tıp alanlarında büyük ölçüde kendi kendine ilerlediğini yazar.

2. Eğitim yılları ve genç bir hekimin yükselişi

İbn-i Sina tıbbı genç yaşta öğrendi ve otobiyografisine göre 16-17 yaşlarında hasta tedavi etmeye başladı. Metafizik konusunda Aristoteles'in Metafizik kitabını kırk kez okuyup yine anlayamadığını, Fârâbî'nin bu esere dair kısa bir şerhini okuyunca kavradığını anlatır. Bu anekdot, onun düşünce dünyasında Fârâbî'nin ne kadar önemli olduğunu gösterir.

Genç yaşta Samani hükümdarı Nuh b. Mansur'u tedavi etmesi, hayatında dönüm noktası oldu. Ödül olarak saray kütüphanesinden yararlanma izni aldı ve burada pek çok nadir kitabı okuduğunu yazdı. Kütüphanenin daha sonra yangında zarar görmesi ve bunun ona yüklenmesi gibi anlatılar ise kaynaklarda tartışmalıdır.

3. Yaşadığı dönemin koşulları

İbn-i Sina'nın yaşadığı 10. ve 11. yüzyıllar, İslam dünyasında bilim ve felsefenin parlak dönemlerinden biriydi. Yunanca, Süryanice ve Farsça eserler Arapçaya çevrilmiş, Bağdat, Buhara, Rey ve İsfahan gibi şehirlerde güçlü bir ilim geleneği oluşmuştu. Aynı dönem siyasi açıdan çalkantılıydı: Samani Devleti çöküyor, Gazneliler, Büveyhîler ve küçük hanedanlar arasında sürekli el değiştiren şehirler bilginlerin hayatını doğrudan etkiliyordu.

4. Sürgünler, saraylar ve vezirlik: 999-1024

Samani Devleti'nin yıkılmasının ardından İbn-i Sina Buhara'dan ayrıldı ve önce Harezm'in merkezi Gürgenç'e gitti. Gazneli Mahmud'un bilginleri sarayına toplama baskısı üzerine buradan da ayrıldı; Horasan ve Taberistan'da şehir şehir dolaştı. Cürcan'da, hayatının sonuna kadar yanından ayrılmayacak ve biyografisini tamamlayacak öğrencisi Ebû Ubeyd el-Cüzcânî ile tanıştı. Kaynaklara göre el-Kanun'u yazmaya da burada, 1012 civarında başladı.

Rey'den sonra Hemedan'a geçti ve Büveyhî emiri Şemsüddevle'nin hekimi oldu. Emiri tedavi ettikten sonra vezirliğe getirildi; ancak ordu ile yaşanan anlaşmazlıklar yüzünden görevden alınıp bir süre saklanmak zorunda kaldı. Şemsüddevle'nin ölümünden sonra İsfahan'daki Kâkûyî hükümdarı Alâüddevle ile yazıştığı ortaya çıkınca Ferdecan kalesinde birkaç ay hapsedildi. Bu zorlu yıllarda bile çalışmayı bırakmadı; eserlerinin önemli bir kısmını saklandığı ya da hapiste kaldığı dönemde yazdı.

5. Eserleri: el-Kanun, eş-Şifa ve diğerleri

el-Kanun fi't-Tıb (Tıbbın Kanunu): Beş kitaptan oluşan bu tıp ansiklopedisi, genel tıp ilkelerini, ilaçları, organlara göre hastalıkları, bütün vücudu etkileyen hastalıkları ve bileşik ilaçları ele alır. Galenos ve Hipokrat geleneğini, İslam dünyasındaki hekimlerin birikimi ve kendi gözlemleriyle bir araya getiren sistematik bir eserdir. Kitap, Rey, Hemedan ve İsfahan dönemlerinde tamamlandı.

Kitabü'ş-Şifa (Şifa Kitabı): Mantık, tabiat bilimleri, matematik ve metafiziği kapsayan dev bir felsefe ansiklopedisidir. Aristoteles'in eserlerini izler, ancak onları kendi sistemiyle yeniden düzenler. Adı "ruhun şifası" anlamına gelir; tıp kitabı değildir.

Diğer eserleri: eş-Şifa'nın özeti niteliğindeki en-Necât, son dönem görüşlerini yansıtan el-İşârât ve't-Tenbîhât ve Alâüddevle için Farsça yazdığı Dânişnâme-i Alâî bunların başında gelir. Eserlerinin büyük çoğunluğu dönemin bilim dili Arapçadır; bir kısmını Farsça yazmıştır. Şiirleri ve kısa risaleleri de vardır.

"Uçan adam" düşünce deneyi: İbn-i Sina, boşlukta, hiçbir duyu verisi almadan yaratılmış bir insanın bile kendi varlığının farkında olacağını öne sürer. Bu düşünce deneyi, insanın bedenden bağımsız bir "ben" bilincine sahip olduğunu savunmak için kullanılır ve felsefe tarihinde hâlâ tartışılan örneklerden biridir.

6. İnsanlık tarihine etkisi: Doğudan Batıya

el-Kanun, 12. yüzyılda Toledo'da Latinceye çevrildi. Çeviri genellikle Cremonalı Gerard'a atfedilir; ancak bazı araştırmacılar çevirinin kime ait olduğunu ve ne kadar isabetli olduğunu tartışır. Latince el-Kanun, 13. yüzyıldan itibaren Avrupa üniversitelerinin tıp müfredatına girdi. Montpellier, Bologna, Paris ve Salerno gibi tıp merkezlerinde okutuldu; bazı üniversitelerde 17. yüzyıl ortasına kadar ders kitabı olarak kaldı. 16. yüzyılda altmışı aşkın Latince baskısı yapıldı; Arapça metni de 1593'te Roma'da basıldı.

Felsefede de etkisi büyüktü. Varlık ile mahiyet ayrımı, zorunlu varlık kanıtı ve ruh hakkındaki görüşleri, Latince çeviriler aracılığıyla Ortaçağ Avrupa düşünürlerini etkiledi. İslam dünyasında ise felsefe ve kelam tartışmalarının merkezine yerleşti; ondan sonra gelen düşünürlerin büyük kısmı ya onu şerh etti ya da ona karşı yazdı.

7. Tartışmalı yönleri ve eleştiriler

İbn-i Sina'nın felsefesi, yaşadığı dönemde ve sonrasında sert eleştirilere hedef oldu. En bilinen eleştiri, Gazali'nin Tehâfütü'l-Felâsife (Filozofların Tutarsızlığı) adlı eseridir. Gazali, filozofları yirmi meselede eleştirdi ve bunlardan üçünde küfürle itham etti: âlemin ezelî olduğu görüşü, Allah'ın tikelleri (cüz'iyyâtı) bilmediği iddiası ve bedenle dirilişin reddi. Gazali her ne kadar Fârâbî ve İbn-i Sina'yı birlikte anarsa da, araştırmacılar eleştirilerin büyük bölümünün İbn-i Sina'nın metinlerine yöneldiğini belirtir.

Bu eleştiriye bir asır sonra Endülüslü filozof İbn Rüşd, Tehâfütü't-Tehâfüt (Tutarsızlığın Tutarsızlığı) ile cevap verdi. Tıp alanında da Kanun'daki bazı görüşler sonraki hekimlerce düzeltildi: örneğin küçük kan dolaşımını 13. yüzyılda İbnü'n-Nefis tarif etti ve bunu yaparken Galenos ile İbn-i Sina'nın görüşlerine itiraz etti.

8. Özel hayatı ve bilinmeyen yönleri

Öğrencisi Cüzcânî'nin anlattıklarına göre İbn-i Sina gündüzleri saray ve devlet işleriyle, geceleri ise öğrencileriyle birlikte yazıp okumakla meşgul olurdu. Çok çalışan ama hayattan zevk almayı da seven biri olarak tasvir edilir; bu yaşam tarzının sağlığını yıprattığı da aktarılır. Hayatının büyük bölümü hükümdarların yanında, sürekli yer değiştirerek geçti; birçok eserini at üstünde, seferlerde ya da saklandığı evlerde yazdığı anlatılır.

9. Son yılları ve ölümü: 1037

İbn-i Sina hayatının son on yılını büyük ölçüde İsfahan'da, Alâüddevle'nin himayesinde geçirdi. Burada daha sakin bir dönem yaşadı ve son eserlerini yazdı. Alâüddevle'nin bir seferine katıldığı sırada şiddetli bir bağırsak rahatsızlığına yakalandı. Hemedan'a getirildikten kısa süre sonra, hicri 428 yılında, miladi 1037'de hayatını kaybetti. Bazı kaynaklar ölüm yılını 1038 olarak verir; bu fark hicri takvimden çevirmeden kaynaklanır. Hemedan'da toprağa verildi.

10. Mirası bugün nerede yaşıyor?

İbn-i Sina'nın Hemedan'daki mezarı, 20. yüzyılın ortasında mimar Hûşeng Seyhun'un tasarımıyla yeniden inşa edilen anıt mezarda bulunur; yapı bugün müze ve kütüphaneyle birlikte ziyarete açıktır. UNESCO, onun adını taşıyan "Bilim Etiği Ödülü"nü 2003'te kurdu; ödül iki yılda bir veriliyor. Türkiye, İran, Özbekistan, Tacikistan ve başka ülkelerde hastaneler, üniversiteler ve okullar onun adını taşıyor.

Tıp tarihçileri, el-Kanun'un değerini yalnızca içeriğinde değil, tıbbı sistemli bir bilgi alanı olarak düzenlemesinde görür. Felsefede ise varlık ve ruh üzerine görüşleri bugün de üniversitelerde okutuluyor. İbn-i Sina'yı doğru anlatmanın yolu, onu her buluşun sahibi ilan etmek değil, kendi döneminin bilgisini nasıl derleyip ileri taşıdığını göstermektir.

Efsane mi, gerçek mi?

• "Hangi millettendi?" İbn-i Sina'nın kökeni bugün Türkiye, İran, Özbekistan, Tacikistan ve Afganistan'da farklı biçimlerde sahipleniliyor. Belgelenmiş olan, Samanilerin yönettiği, Farsçanın konuşulduğu Buhara çevresinde doğduğu ve eserlerinin çoğunu Arapça, bir kısmını Farsça yazdığıdır. O dönemde bugünkü anlamda ulus kimlikleri yoktu; bu yüzden kökenine dair kesin hükümler tarihçiler arasında tartışmalıdır.
• "Kan dolaşımını keşfetti." Doğru değil. Küçük kan dolaşımını 13. yüzyılda İbnü'n-Nefis tarif etti, büyük dolaşımı ise 17. yüzyılda William Harvey açıkladı.
• "Kitabü'ş-Şifa bir tıp kitabıdır." Doğru değil. Şifa bir felsefe ansiklopedisidir; tıp eseri el-Kanun'dur.
• "Bulaşıcı hastalıklar için karantinayı icat etti." İbn-i Sina bulaşıcı hastalıkların yayılmasına ve hastaların ayrılmasına dair görüşler yazdı; ancak bugünkü anlamda karantina uygulamasını onun "icat ettiği" iddiası belgelerle desteklenmiyor.
• "Kütüphaneyi kendisi yaktı." Bu iddia kaynaklarda tartışmalıdır ve kanıtlanmamıştır.

Kısa kronoloji

• 980 civarı: Buhara yakınlarındaki Afşana'da doğdu.
• 996-997 civarı: Samani hükümdarı Nuh b. Mansur'u tedavi etti, saray kütüphanesinden yararlandı.
• 999 sonrası: Samani Devleti'nin çöküşüyle Buhara'dan ayrıldı; Gürgenç'e gitti.
• 1012 civarı: Cürcan'da el-Kanun'u yazmaya başladı; Cüzcânî ile tanıştı.
• 1015-1022 civarı: Hemedan'da Şemsüddevle'nin hekimi ve veziri oldu.
• 1023 civarı: Ferdecan kalesinde birkaç ay hapsedildi.
• 1024 civarı: İsfahan'a geçti, Alâüddevle'nin himayesine girdi.
• 1037: Hemedan'da hayatını kaybetti.
• 12. yüzyıl: el-Kanun Toledo'da Latinceye çevrildi.
• 1593: el-Kanun'un Arapça metni Roma'da basıldı.
• 2003: UNESCO İbn-i Sina Bilim Etiği Ödülü'nü kurdu.