O'zbek tilidagi yangiliklar12:512026 M11 20, Fri
Telegram X YouTube
⚡ SO'NGGI XABAR
»

‹ Barcha yangiliklar Dunyo

Napoleon Bonapart kim? Korsikadan imperiyagacha

20-noyabr, 2026-yil, 12:00

WhatsApp Telegram X

U Korsikada o'rtahol oilada tug'ildi, 24 yoshida Fransuz inqilobi armiyasining generali bo'ldi, 35 yoshida imperatorlik tojini kiydi. Yevropaning katta qismini nazorati ostiga oldi, huquq va davlat boshqaruvida uzoq saqlanib qolgan iz qoldirdi; hayoti esa Atlantika okeani o'rtasidagi orolda, surgunda yakunlandi. "Iz qoldirganlar" turkumining o'n birinchi maqolasida Napoleon Bonapart haqida afsonalarni hujjatlardan ajratib hikoya qilamiz.

Napoleon Bonapart kim? Korsikadan imperiyagacha

Qisqacha
  • Kim? Fransuz generali, Birinchi konsul, 1804–1814 va 1815-yillarda fransuzlar imperatori Napoleon I.
  • Tug'ilgan: 1769-yil 15-avgust, Korsikaning Ayachcho shahri.
  • Yuksalishi: 1793-yilda Tulon, 1795-yilda Parijdagi isyonni bostirish, 1796–1797-yillardagi Italiya yurishi; 1799-yil 9-noyabrda to'ntarish orqali hokimiyatga kelishi.
  • Imperiya: 1804-yil 18-mayda Senat uni imperator deb e'lon qildi; 1804-yil 2-dekabrda Notr-Dam soborida toj kiydi.
  • Uzoq saqlangan merosi: 1804-yilgi Fuqarolik kodeksi (Code civil), markazlashgan boshqaruv, xizmatga yarasha ko'tarilish tartibi.
  • Burilish nuqtasi: 1812-yilgi Rossiya yurishi; so'ng 1813-yilda Leypsig, 1814-yilda taxtdan voz kechish va 1815-yil 18-iyunda Vaterloo.
  • Vafoti: 1821-yil 5-may, Muqaddas Yelena oroli; 51 yoshda edi.

Napoleon Bonapart haqida maxsus maqola: Fransuz inqilobining generali

Afsonani hujjatdan ajratish

Napoleon — haqida eng ko'p kitob yozilgan tarixiy shaxslardan biri; shu sababli u haqda afsonalar ham ko'p. Eng keng tarqalgani — uning "past bo'yli" bo'lgani. Vafotidan keyin qayd etilgan bo'yi fransuz o'lchovida 5 fut 2 dyuym edi. Fransuz dyuymi ingliz dyuymidan uzunroq bo'lgani uchun bu taxminan 1,68 metrga to'g'ri keladi; ya'ni o'sha davr fransuz erkaklari uchun o'rtacha, hatto biroz yuqori bo'y. "Kichkina Napoleon" obrazining tarqalishida o'lchov birliklaridagi chalkashlik bilan birga ingliz karikaturachisi Jeyms Gilreyning uni jajji va jahldor qilib tasvirlagan "Little Boney" karikaturalarining ham hissasi katta.

Ikkinchi keng tarqalgan afsona unga nisbat berilgan so'zlar bilan bog'liq. "Imkonsiz degan so'z faqat ahmoqlar lug'atida bor" degan jumla shu shaklda hujjat bilan tasdiqlanmagan. Manbasi eng yaxshi ma'lum bo'lgan ibora — 1813-yil 9-iyulda Drezdendan Magdeburg gubernatori general Lemaruaga yozilgan xat: generalning "bu mumkin emas" deganiga javoban Napoleon buning "fransuzcha emasligini" yozgan. Jumla keyinchalik, xususan Balzak 1838-yilda tuzgan hikmatlar to'plami orqali hozirgi ko'rinishini olgan. Ushbu maqolada qo'shtirnoq ichida faqat manbasini ko'rsatish mumkin bo'lgan so'zlar beriladi.

1. Korsikadagi bolalik: 1769–1785

Napoleone Buonaparte 1769-yil 15-avgustda Korsikaning Ayachcho shahrida tug'ildi. Orol uning tug'ilishidan atigi bir yil oldin Genuyadan Fransiyaga o'tgan edi. Otasi Karlo Buonaparte huquqshunos bo'lib, mayda zodagonlar qatoriga kirardi; onasi Letitsiya Ramolino sakkiz farzandni voyaga yetkazdi. Napoleon oilaning ikkinchi o'g'li edi.

Otasining sa'y-harakati bilan stipendiya olib, Fransiyaga yuborildi. 1779-yilda Briyendagi harbiy bilim yurtiga kirdi, 1784-yilda Parij harbiy maktabiga o'tdi. Fransuzchani Korsika talaffuzi bilan gapiradigan, matematikada kuchli, odamovi o'quvchi edi. 1785-yilda, 16 yoshida, artilleriya leytenanti bo'lib bitirdi. O'sha yili otasi vafot etdi.

2. Inqilob zobiti: 1789–1795

1789-yilda Fransuz inqilobi boshlanganda u yosh artilleriya zobiti edi. Inqilob zodagon bo'lmagan yoki mayda zodagon zobitlarga eski tuzumda yopiq bo'lgan ko'tarilish yo'llarini ochdi. Napoleon birinchi katta imkoniyatni 1793-yilda topdi: qirol tarafdorlari ingliz flotiga topshirgan Tulon portini qamal qilishda artilleriyaga boshchilik qildi. Port dekabrda qaytarib olindi va 24 yoshli zobit brigada generali unvonini oldi.

1795-yil 5-oktabrda (inqilob taqvimi bo'yicha 13-vandemyer) Parijda qirol tarafdorlarining isyonini to'plar bilan bostirdi. Bu voqea uni poytaxtda tanitdi va ichki armiya qo'mondoni lavozimiga olib keldi.

3. Italiya yurishi va shuhrat: 1796–1797

1796-yil martda Jozefina de Bogarnega uylandi va bir necha kundan keyin Italiya armiyasiga qo'mondonlik qilish uchun yo'lga chiqdi. Ta'minoti yomon, maoshini ololmayotgan armiya bilan Avstriya va Pyemont qo'shinlari ustidan ketma-ket g'alabalar qozondi. 1797-yilda Avstriya Kampo-Formio sulhini imzoladi. Yurish uni nafaqat muvaffaqiyatli general, balki Fransiyaning eng taniqli siyosiy arboblaridan biriga aylantirdi.

4. Misr yurishi va Akka: 1798–1799

1798-yilda Angliyaning Hindistonga boradigan yo'liga tahdid solish maqsadida o'sha paytda Usmonli davlati tarkibida bo'lgan Misrga qo'shin tushirdi. Piramidalar yonidagi jangda g'alaba qildi; biroq ingliz admirali Nelson Abukir yonida fransuz flotini yo'q qilib, armiyani Misrda qamalib qolishga majbur etdi. 1799-yilda Napoleon Suriyaga yurdi va Akka qal'asini qamal qildi. Qal'ani himoya qilgan Usmonli hokimi Jazzor Ahmad posho ingliz floti ko'magida qariyb ikki oy davom etgan qamalga bardosh berdi; Napoleon qamalni to'xtatib, chekinishga majbur bo'ldi. Akka uning faoliyatidagi birinchi yirik muvaffaqiyatsizlik hisoblanadi.

Yurish harbiy jihatdan natijasiz bo'ldi, ammo armiyaga hamroh bo'lgan olimlarning ishlari zamonaviy misrshunoslikka asos soldi. Iyerogliflarni o'qish imkonini bergan Rozetta toshi ham 1799-yilda shu yurish paytida topilgan.

5. Hokimiyat: 18-bryumer va Konsullik, 1799–1804

Armiyasini Misrda qoldirib, Fransiyaga qaytdi. 1799-yil 9-noyabrda (18-bryumer) to'ntarish natijasida Direktoriya boshqaruviga chek qo'yildi va Napoleon Birinchi konsul sifatida davlat boshiga keldi. Bu sana odatda Fransuz inqilobining yakuni deb qabul qilinadi.

Konsullik yillari — uning merosining eng uzoq saqlangan qismi shakllangan davr. 1800-yilda Fransiya banki tashkil etildi, departamentlar boshiga markazdan tayinlanadigan prefektlar qo'yildi. 1801-yilda Papalik bilan imzolangan Konkordat inqilobning cherkov bilan ziddiyatini tugatdi. 1802-yilda litseylar va Faxriy legion ordeni ta'sis etildi. 1804-yilda kuchga kirgan Fuqarolik kodeksi qonun oldida tenglik, mulk huquqi va shartnoma erkinligini bitta matnga jamladi. Bu kodeks Yevropa va dunyoning ko'plab mamlakatlari huquq tizimlariga namuna bo'ldi.

6. Imperator: 1804

Keng tarqalgan hikoyada Napoleon "o'zini imperator deb e'lon qilgan" deyiladi; jarayon biroz boshqacha kechgan. 1804-yil 18-mayda Senat uni "fransuzlar imperatori" deb e'lon qildi va bu qaror umumxalq ovoz berishida ma'qullandi. 1804-yil 2-dekabrda Parijdagi Notr-Dam soborida, Papa Piy VII ishtirokidagi marosimda tojni o'z qo'li bilan boshiga qo'ydi, so'ng Jozefinaga toj kiydirdi. Shu tariqa Fransiyada Birinchi respublika davri tugadi.

7. Yevropa hukmdori: 1805–1811

1805-yil unga ham eng katta g'alabani, ham o'rnini to'ldirib bo'lmaydigan mag'lubiyatni olib keldi. Oktabrda ingliz floti Trafalgar yonida fransuz-ispan eskadrasini yengib, dengizdagi ustunligini mustahkamladi. 2-dekabrda esa Napoleon Austerlits yonida Avstriya va Rossiya armiyalari ustidan harbiy san'at tarixida namuna sifatida keltiriladigan g'alabaga erishdi. 1806-yilda Yena yonida Prussiyani yengdi.

Angliyani dengizda yenga olmagach, uni iqtisodiy yo'l bilan tiz cho'ktirmoqchi bo'ldi: 1806-yilda e'lon qilingan Qit'a qamali Yevropa portlarini ingliz mollari uchun yopdi. Qamalga rioya ettirish harakati uni 1808-yilda Ispaniyaga boshladi; u yerda yillar davom etgan xalq qarshiligiga duch keldi. 1810-yilda voris bera olmagan Jozefina bilan ajrashib, Avstriya imperatorining qizi Mariya-Luizaga uylandi; 1811-yilda o'g'li tug'ildi. Shu yillarda imperiya eng keng chegaralariga yetdi.

8. Rossiya yurishi: 1812

Rossiya Qit'a qamalidan chiqqach, Napoleon 1812-yil iyunda Yevropaning ko'plab mamlakatlaridan yig'ilgan katta armiya bilan Rossiya hududiga kirdi. Armiya soni manbalarda turlicha — 400 mingdan ortiqdan 680 minggacha — ko'rsatiladi; eng ko'p tilga olinadigan raqam 600 ming atrofida. Rossiya tarixida bu urush "1812-yilgi Vatan urushi" deb ataladi.

Rus armiyasi chekinib, urushni mamlakat ichkarisiga ko'chirdi. 1812-yil 7-sentabrda Moskva yaqinidagi Borodino qishlog'i yonida feldmarshal Mixail Kutuzov qo'mondonligidagi rus armiyasi bilan o'sha davrning eng qonli janglaridan biri bo'lib o'tdi; ikki tomonning umumiy yo'qotishlari o'n minglab kishini tashkil etadi. Napoleon jang maydonida qoldi, biroq rus armiyasi tartibini saqlagan holda chekindi. Fransuz qo'shini Moskvaga kirdi; shahardagi katta yong'in va sulh takliflariga javob bo'lmagach, oktabrda chekinish boshlandi. Sovuq, ochlik, kasalliklar va rus qo'shinlarining ta'qibi armiyani holdan toydirdi. Yo'qotishlar haqidagi ma'lumotlar manbalarda farq qiladi; noyabr oxirida Berezina daryosidan o'tgan asosiy armiyada jangga yaroqli atigi bir necha o'n ming askar qolgani aytiladi. Yurish imperiya qulashining boshlanishi bo'ldi.

9. Qulash, Elba va Yuz kun: 1813–1815

1813-yil oktabrda Leypsig yonida Rossiya, Prussiya, Avstriya va Shvetsiyaning birlashgan armiyalaridan yengildi. 1814-yil bahorida ittifoqchilar Parijga kirdi. Napoleon 1814-yil aprelda Fontenbloda taxtdan voz kechdi va O'rta dengizdagi Elba oroliga jo'natildi.

Surgun bir yilga ham bormadi. 1815-yil fevralda oroldan chiqib, martda Parijga kirdi va hokimiyatni qayta egalladi. "Yuz kun" deb ataladigan bu davr 1815-yil 18-iyunda hozirgi Belgiya hududidagi Vaterloo yonida tugadi: gersog Vellington qo'mondonligidagi ingliz-golland armiyasi va feldmarshal Blyuxerning Prussiya armiyasidan uzil-kesil mag'lub bo'ldi. Ikkinchi marta taxtdan voz kechdi va inglizlarga taslim bo'ldi.

10. Muqaddas Yelena oroli va vafoti: 1815–1821

Bu safar Angliya uni Janubiy Atlantikadagi, eng yaqin qirg'oqdan taxminan ikki ming kilometr uzoqlikdagi Muqaddas Yelena oroliga jo'natdi. U orolga 1815-yil oktabrda yetib keldi. So'nggi yillarini Longvud uyida xotiralarini yozdirib o'tkazdi; o'zi haqidagi afsonaning katta qismi shu yerda aytib yozdirilgan matnlar asosida shakllangan.

U 1821-yil 5-mayda, 51 yoshida vafot etdi. Jasadni yorish bayonnomasi oshqozon saratoniga ishora qilgan. Soch namunalarida mishyak topilishi keyingi yillarda zaharlangani haqidagi taxminni keltirib chiqardi; biroq bu taxmin isbotlanmagan va tadqiqotchilarning aksariyati o'lim sababi sifatida oshqozon saratonini qabul qiladi. 1840-yilda jasadi Fransiyaga olib kelinib, Parijdagi Nogironlar uyiga dafn etildi.

11. Bahsli jihatlari

Napoleon merosi faqat qonunlar va g'alabalardan iborat emas. 1802-yil 20-maydagi qonun bilan inqilob 1794-yilda bekor qilgan qullik ingliz ishg'oli sababli amalda davom etayotgan mustamlakalarda saqlab qolindi; o'sha yili Gvadelupada qayta tiklandi. San-Domingoga yuborilgan ekspeditsiya esa muvaffaqiyatsiz bo'ldi va Gaiti 1804-yilda mustaqilligini e'lon qildi. Fransiyadagi Napoleon jamg'armasi ham bu mavzuni uning "qorong'i tomoni" sarlavhasi ostida yoritadi.

Fuqarolik kodeksi qonun oldida tenglikni mustahkamlagan holda turmushga chiqqan ayolni erining vasiyligi ostida qoldirdi. Matbuot qattiq nazorat qilindi, siyosiy muxolifat bostirildi. O'n besh yil davom etgan urushlarda halok bo'lganlar sonini tarixchilar harbiylar va tinch aholi bilan birga millionlab deb baholaydi. Shu bois Napoleon bugun ham hayrat bilan ham tanqid bilan tilga olinadigan shaxsdir.

12. Merosi bugun qayerda yashamoqda?

Fuqarolik kodeksi o'zgarishlar bilan Fransiyada hozir ham amal qiladi va Yevropadan Lotin Amerikasigacha ko'plab mamlakatlar huquqiga ta'sir ko'rsatgan. Prefektlar tizimi, litseylar, Davlat kengashi, Fransiya banki va Faxriy legion ordeni uning davridan qolgan. Uning urushlari Yevropada milliy davlat g'oyasining tarqalishini tezlashtirdi; 1815-yilgi Vena kongressi o'rnatgan tartib qit'aning siyosiy xaritasini o'nlab yillar belgilab berdi. Uning yurishlari harbiy akademiyalarda hanuz o'rganiladi.

Napoleon haqida to'g'ri hikoya qilish — uni faqat daho yoki faqat fotih deb ko'rmaslik demakdir: u inqilob ochgan yo'ldan ko'tarilgan, o'zi tuzgan muassasalar bilan o'sha inqilobning bir qismini mustahkamlagan, bir qismiga esa o'z hokimiyati uchun chek qo'ygan davlat arbobi va sarkarda edi.

Qisqa xronologiya

  • 1769-yil 15-avgust: Ayachchoda tug'ildi.
  • 1785: artilleriya leytenanti bo'lib bitirdi.
  • 1793: Tulon qamali; brigada generali.
  • 1795-yil 5-oktabr: Parijdagi qirolparastlar isyonini bostirdi.
  • 1796–1797: Italiya yurishi.
  • 1798–1799: Misr yurishi; Akka qamali.
  • 1799-yil 9-noyabr: 18-bryumer to'ntarishi; Birinchi konsul.
  • 1804: Fuqarolik kodeksi; 2-dekabrda toj kiydi.
  • 1805: Trafalgar va Austerlits.
  • 1812: Rossiya yurishi; 7-sentabrda Borodino.
  • 1813: Leypsig.
  • 1814-yil aprel: taxtdan voz kechdi; Elbaga jo'natildi.
  • 1815-yil 18-iyun: Vaterloo.
  • 1821-yil 5-may: Muqaddas Yelena orolida vafot etdi.
  • 1840: jasadi Parijga olib kelindi.
Rossiyada bugun: 20-noyabrda xorijliklar uchun nimalar muhim?Keyingi xabarRossiyada bugun: 20-noyabrda xorijliklar uchun nimalar muhim?

Turk tilidagi asl matn: Napolyon Bonapart kimdir? Korsika'dan imparatorluğa