‹ Barcha yangiliklar Dunyo

Leonardo da Vinchi kim? Uyg'onish davri dahosi hikoyasi

12-noyabr, 2026-yil, 12:00

Toskanadagi kichik Vinchi shaharchasi yaqinida tug'ilgan Leonardo yo'lini Florensiyadagi ustaxonada shogird sifatida boshladi va «Mona Liza» hamda «So'nggi kechlik» kabi dunyodagi eng mashhur rasmlar bilan nom qozondi. U rassom sifatida tanildi, ammo minglab sahifali yon daftarlarida anatomiyadan suv harakatigacha, uchish g'oyasidan harbiy mashinalargacha hamma narsani o'rgandi. «Dunyoga yo'l ko'rsatganlar» turkumining to'rtinchi maxsus sonida Leonardoning tug'ilishidan vafotigacha bo'lgan hayotini hujjatlar bilan tasdiqlangan dalillarni afsonalardan ajratgan holda hikoya qilamiz.

Afsona va haqiqatni ajratish

Leonardo vafotidan 500 yildan ortiq vaqt o'tgan bo'lsa-da, u haqida eng ko'p afsona aytiladigan shaxslardan biri bo'lib qolmoqda. Bugun biz bilgan ma'lumotlarning katta qismi undan qolgan taxminan 7 ming sahifalik yozuv va chizmalarga, davr hujjatlariga hamda XVI asrda rassomlar tarjimai holini yozgan Jorjo Vazari hikoyalariga asoslanadi. Vazari keltirgan ayrim sahnalar keyingi tadqiqotlarda munozarali bo'lib qoldi.

Ommabop hikoyalarda Leonardoni vertolyot, tank, parashyut yoki suvosti kemasining «ixtirochisi» deyishadi. Aslida u bu g'oyalarni chizmalarda ishlab chiqdi; ularning aksariyati uning davrida ishlaydigan holda qurilmadi va bugungi mashinalarning bevosita ajdodi hisoblanmaydi. Internetda unga nisbat beriladigan ko'plab so'zlar, masalan «O'rganishni hech qachon to'xtatma», uning daftarlarida bu shaklda uchramaydi. Ushbu maqolada Leonardoning hujjatlar bilan tasdiqlangan asarlari va ishlarini keyinroq qo'shilgan afsonalardan ajratib hikoya qilamiz.

1. Vinchida boshlangan hayot: 1452–1466

Leonardo 1452-yil 15-aprelda Toskanada, Vinchi shaharchasi yaqinidagi Ankiano qishlog'ida dunyoga keldi. Otasi Florensiyada ishlagan notarius ser Pyero da Vinchi, onasi esa Katerina ismli yosh ayol edi. Ota-onasi nikohda bo'lmagani uchun Leonardo nikohsiz tug'ilgan farzand edi. Bobosi Antonio da Vinchi yuritgan oilaviy daftarda nevarasining tug'ilishi va cho'qintirilishi qayd etilgan.

Nikohsiz tug'ilganlik Leonardoga otasining notariuslik kasbini davom ettirish va universitetda klassik ta'lim olish imkonini bermadi. Lotin tili va oliy matematika kabi o'sha davrdagi «o'qimishli» kishilarga xos bilimlarni u ancha keyin, asosan o'z sa'y-harakati bilan o'rgandi. Shu sababli uning bir joyda o'zini «kitobiy bilimga ega bo'lmagan odam» deb ataganligi e'tiborga molik. Bolaligini asosan Vinchida, bobosining uyida o'tkazdi; Toskananing tepaliklari, daryolari va hayvonlari uning keyingi yillardagi tabiatga diqqat bilan qarashining ilk manbai bo'ldi.

2. Florensiyadagi Verrokkyo ustaxonasi: 1466–1482

Leonardo yoshligida Florensiyaga ko'chib o'tdi va o'z davrining eng muhim ustaxonalaridan birini boshqargan haykaltarosh, rassom va zargar Andrea del Verrokkyoning shogirdi bo'ldi. Ustaxonaga kirgan yili manbalarda 1466 va 1469 yillar oralig'ida ko'rsatiladi. Bu yerda rangtasvir va haykaltaroshlikdan tashqari metall quyish, mexanika, perspektiva va anatomiya bo'yicha bilim oldi.

1472-yilda Florensiya rassomlari birlashgan Avliyo Luka gildiyasiga (Compagnia di San Luca) a'zo bo'ldi; bu yozuv uning mustaqil usta sifatida ishlashi mumkinligini bildirardi. Verrokkyoning «Masihning cho'qintirilishi» kartinasidagi farishtalardan biri Leonardo qalamiga mansub deb hisoblanadi. Vazari shogird chizgan farishtani ko'rgan Verrokkyo rangtasvirni tashlaganini hikoya qiladi; ko'pchilik tadqiqotchilar bu hikoyani tasdiqlanmagan afsona deb biladi. Florensiya davrida u «Xushxabar» kartinasi hamda 1481-yilda buyurtma qilingan, ammo tugallanmagan «Majusiylarning sajdasi» ustida ishladi.

3. Milanda Sforsa xizmatida: 1482–1499

Leonardo taxminan 1482-yilda Milanga borib, shaharni boshqargan Lodoviko Sforsa xizmatiga kirdi. Lodovikoga yozgan mashhur maktubida u o'zini avvalo harbiy muhandis sifatida tanishtirdi: ko'chma ko'priklar, qamal qurollari, zirhli aravalar va to'plar loyihalay olishini yozdi, rangtasvir va haykaltaroshlikni esa maktub oxirida tilga oldi. Milanda taxminan 17 yil qoldi; saroy bayramlari uchun sahna qurilmalarini tayyorladi, me'morchilik va suv kanallari ustida ishladi.

Bu davrning eng mashhur asarlari orasida «Qoyalar orasidagi Madonna» bor. Kartinaning ikki varianti mavjud: birinchisi bugun Parijdagi Luvr muzeyida, ikkinchisi Londondagi Milliy galereyada namoyish etiladi. «Oqsichqonli xonim» (Chechiliya Gallerani portreti) ham shu yillarda yaratildi. Leonardo Lodovikoning otasi uchun ulkan otliq haykal loyihasini tuzib, 1493-yilda uning loydan modelini namoyish etdi; biroq haykal uchun ajratilgan bronza urush sababli to'p quyishga sarflandi va haykal hech qachon quyilmadi.

«Vitruviy odami» chizmasi ham shu davrga, taxminan 1490-yilga tegishli. Rim me'mori Vitruviyning inson tanasi nisbatlari haqidagi yozuvlariga asoslangan chizma doira va kvadrat ichiga joylashtirilgan inson qiyofasini tasvirlaydi. Chizma bugun Venetsiyadagi Akademiya galereyasida saqlanadi va yorug'likka sezgir bo'lgani uchun kamdan-kam namoyish etiladi.

4. «So'nggi kechlik»: 1495–1498

Leonardoning eng mashhur asarlaridan biri «So'nggi kechlik» 1495–1498 yillarda Milandagi Santa-Mariya-delle-Gratsiye monastiri oshxonasining devoriga ishlangan. Asar Isoning havoriylaridan biri unga xiyonat qilishini aytgan lahzani va havoriylarning bunga munosabatini tasvirlaydi.

Leonardo nam suvoqda tez ishlashni talab qiladigan an'anaviy freska usuli o'rniga quruq devorga tempera va moybo'yoq bilan ishlashni sinab ko'rdi. Bu usul unga tafsilot va yorug'lik ustida ko'proq vaqt berdi, ammo bo'yoq tez orada to'kila boshladi. Asar asrlar davomida ko'p marta ta'mirlandi; eng keng ko'lamli ta'mirlash 1978–1999 yillarda o'tkazildi. Bugun monastir asarni muhofaza qilib, cheklangan miqdordagi tashrif buyuruvchilarni qabul qiladi.

5. Sayohat yillari va «Mona Liza»: 1499–1506

1499-yilda fransuz qo'shini Milanni egallagach va Lodoviko Sforsa hokimiyatdan ayrilgach, Leonardo shaharni tark etdi. Mantuya va Venetsiyada bo'lganidan so'ng Florensiyaga qaytdi. 1502-yilda bir muddat Chezare Borjia xizmatida harbiy muhandis bo'lib ishladi; o'sha davrda tuzgan Imola shahri xaritasi yuqoridan qarash tamoyili asosida chizilgan e'tiborli reja sifatida tanilgan.

«Mona Liza»ga u taxminan 1503-yilda Florensiyada kirishdi. Portretda florensiyalik savdogar Franchesko del Jokondoning rafiqasi Liza Gerardini tasvirlangan deb hisoblanadi; asarning italyancha nomi «Jokonda» ham shundan kelib chiqqan. Leonardo kartinani buyurtmachiga hech qachon topshirmadi: yillar davomida o'zi bilan olib yurib, ustida ishlashni davom ettirdi. Yorug'lik va soya orasidagi o'tishlarni yumshatadigan «sfumato» usuli kartinaning mashhur tabassumi va chuqurlik hissining asosidir.

Leonardo vafotidan keyin kartina Fransiya qirollik kolleksiyasiga o'tdi va bugun Luvrda namoyish etiladi. 1911-yilda muzeydan o'g'irlanishi va 1913-yilda Italiyada topilishi kartinaning dunyo bo'ylab shuhratini yanada oshirdi. Xuddi shu yillarda Florensiyada Palatstso Vekkyo uchun boshlangan «Angyari jangi» devoriy surati esa tugallanmadi.

6. Yon daftarlar, anatomiya va tabiat kuzatuvlari

Leonardo butun umri davomida yuritgan yon daftarlar uni faqat rassom emas, balki tabiat qonuniyatlarini tushunishga intilgan tadqiqotchi sifatida ham ko'rsatadi. U yozuvlarining katta qismini o'ngdan chapga, ko'zgu yozuvida yozgan. Bugun ko'plab kolleksiyalarga tarqalgan bu sahifalarning eng katta to'plami Milandagi Ambroziana kutubxonasida saqlanadigan «Atlantika kodeksi»dir. Suv, suv ko'tarilishi va Oy nuri haqidagi yozuvlarni o'z ichiga olgan «Lester kodeksi»ni 1994-yilda Microsoft asoschisi Bill Geyts taxminan 30,8 million dollarga sotib olgan.

O'z so'ziga ko'ra, Leonardo taxminan 30 ta inson jasadini tekshirgan. Uning mushaklar, suyaklar, yurak qopqoqlari va ona qornidagi chaqaloqni tasvirlagan chizmalari o'z davri uchun nihoyatda batafsil. Biroq bu chizmalar Leonardo hayotligida nashr etilmagan va asrlar davomida deyarli noma'lum bo'lib qolgan; shu sababli ularning anatomiya fani rivojiga bevosita ta'siri cheklangan bo'ldi. Anatomik chizmalarning katta qismi bugun Buyuk Britaniya Qirollik kolleksiyasida saqlanadi.

Qushlarning uchishi, suvning oqishi, yorug'lik va soya, o'simliklar va tog' jinslarining hosil bo'lishi ham uning yozuvlaridagi asosiy mavzular edi. Leonardo bu kuzatuvlarni rasmlariga ham ko'chirdi: «Qoyalar orasidagi Madonna»dagi o'simliklar va qoyalar uning tabiatni naqadar sinchiklab o'rganganini ko'rsatadi.

7. Muhandislik loyihalari: qog'ozdagi mashinalar

Leonardoning daftarlarida qanot qoqib uchishi mo'ljallangan uchuvchi mashina (ornitopter), havoga ko'tarilish uchun aylanadigan «havo vinti», konus shaklidagi zirhli jangovar mashina, g'avvos kiyimi va ko'prik loyihalari bor. Bu chizmalar mexanika va inson kuchining chegaralari haqida e'tiborli g'oyalarni o'z ichiga oladi.

Biroq bu loyihalar Leonardo davrida ishlaydigan holda qurilmadi; ularning aksariyati o'sha davr materiallari va energiya manbalari bilan ishlay olmas ham edi. Masalan, inson kuchi bilan qanot qoqadigan mashina odamni havoga ko'tara olmasdi. Bugun muzeylarda ko'rish mumkin bo'lgan modellarning aksariyati uning chizmalari asosida keyinroq yasalgan. Vertolyot, tank va samolyot keyingi asrlarda boshqa muhandislarning mehnati va yangi texnologiyalar yordamida yaratildi. Leonardoning hissasi bu mashinalarni ixtiro qilishda emas, balki ularni asrlar oldin o'ylab, qog'ozga tushirganidadir.

8. Milan, Rim va Fransiya: 1506–1516

Leonardo 1506-yilda yana Milanga qaytdi va bu safar shaharni boshqargan fransuzlar xizmatida ishladi. Shu yillarda uning shogirdi va yaqin yordamchisi Franchesko Meltsi unga qo'shildi. 1513-yilda Rimga ko'chib, Papa Lev X ning ukasi Juliano de Medichi homiyligida Vatikanda yashadi. Ammo Rimda Mikelanjelo va Rafael kabi yosh ustalar soyasida qolib, yirik buyurtma olmadi.

1516-yilda Fransiya qiroli Fransisk I taklifini qabul qilib, Fransiyaga yo'l oldi. Qirol unga Ambuaz qal'asi yaqinidagi Klo-Lyuse (o'sha paytdagi nomi Klu) qasrini ajratib, «qirolning birinchi rassomi, muhandisi va me'mori» unvoni bilan maosh tayinladi. Leonardo o'zi bilan «Mona Liza»ni ham olib ketdi. Fransiyada qirol uchun bayramlar uyushtirdi, Romorantenda rejalashtirilgan yangi saroy shahri uchun loyihalar tuzdi.

9. So'nggi yillari va vafoti: 1519

Hayotining so'nggi yillarida o'ng qo'lidagi falaj sababli Leonardoga rasm chizish qiyinlashdi, biroq u chizish va yozuv yuritishni davom ettirdi. 1519-yil 23-aprelda vasiyatnomasini yozdirdi. 1519-yil 2-mayda Klo-Lyuseda 67 yoshida vafot etdi.

Vazari Leonardo qirol Fransisk I ning qo'llarida vafot etganini yozadi; keyingi asrlarda bu sahna kartinalarga mavzu bo'ldi. Biroq davr hujjatlari o'sha kuni qirolning boshqa joyda bo'lganini ko'rsatgani uchun ko'pchilik tadqiqotchilar bu hikoyani ham afsona deb hisoblaydi. Leonardo Ambuazdagi Sen-Florantan ibodatxonasiga dafn etildi; bu bino keyinchalik buzib tashlandi. Uning xoki bugun Ambuaz qal'asidagi Sen-Yuber ibodatxonasida ekani qabul qilingan. Daftarlari va chizmalarini vasiyat bilan Franchesko Meltsiga qoldirdi; Meltsi vafotidan keyin to'plam tarqalib ketdi va bugun dunyoning turli joylaridagi muzey va kutubxonalarda saqlanadi.

10. Leonardo merosi bugun qayerda yashaydi?

Leonardodan bugungacha faqat 20 ga yaqin rasm yetib kelgan va ularning bir qismi unga tegishli ekani munozarali. 2017-yilda Nyu-Yorkda 450 million dollardan ortiq narxda sotilgan «Dunyo Xaloskori» (Salvator Mundi) kartinasi ham shu munozaraning markazida turadi. Shunga qaramay, «Mona Liza», «So'nggi kechlik» va «Vitruviy odami» dunyodagi eng taniqli tasviriy asarlar qatoriga kiradi.

Leonardoning asosiy merosi san'at va fanni bir-biridan ajratmaydigan qarashidir. Rassom sifatida u yorug'likni tushunish uchun optikani, inson qiyofasini to'g'ri chizish uchun anatomiyani, manzarani jonlantirish uchun geologiyani o'rgandi. Uning asarlari bugun Luvr, Uffitsi, Milliy galereya va Vatikan kabi muzeylarda namoyish etiladi, daftarlari esa tadqiqotchilar tomonidan hamon o'rganilmoqda. Leonardoni to'g'ri hikoya qilish uchun uni barcha zamonaviy kashfiyotlarning yagona ixtirochisi deb e'lon qilish shart emas; uni qiziqish bilan kuzatgan, savollar bergan va bu savollar ustida chizma orqali fikr yuritgan Uyg'onish davri insoni sifatida ko'rish kifoya.

Qisqa xronologiya

• 1452: 15-aprelda Vinchi yaqinidagi Ankianoda tug'ildi.
• Taxminan 1466–1469: Florensiyada Verrokkyo ustaxonasiga kirdi.
• 1472: Florensiya rassomlar gildiyasiga a'zo bo'ldi.
• Taxminan 1482: Milanga bordi, Lodoviko Sforsa xizmatiga kirdi.
• Taxminan 1483–1486: «Qoyalar orasidagi Madonna»ning birinchi varianti.
• Taxminan 1490: «Vitruviy odami» chizmasi.
• 1495–1498: «So'nggi kechlik».
• 1499: fransuzlar Milanni egallagach, shaharni tark etdi.
• 1502: Chezare Borjiyaning harbiy muhandisi bo'ldi.
• Taxminan 1503: «Mona Liza»ga kirishdi.
• 1506–1513: ikkinchi Milan davri.
• 1513–1516: Rimda Juliano de Medichi homiyligida.
• 1516: Fransisk I taklifi bilan Fransiyaga ketdi, Klo-Lyusega joylashdi.
• 1519: 2-mayda Ambuazda vafot etdi.

Keyingi xabarRossiyada gripp emlash 2026: qayerda va qanday qilinadi?

Turk tilidagi asl matn: Leonardo da Vinci kimdir? Rönesans dâhisinin hikâyesi