Leonardo da Vinci kimdir? Rönesans dâhisinin hikâyesi

Bir dâhiyi anlatırken efsane ile gerçeği ayırmak

Leonardo, ölümünün üzerinden 500 yılı aşkın süre geçmesine rağmen hakkında en çok efsane anlatılan isimlerden biri. Bugün bildiklerimizin önemli bir kısmı, ondan geriye kalan yaklaşık 7 bin sayfalık not ve çizime, dönemin belgelerine ve 16. yüzyılda sanatçı biyografileri yazan Giorgio Vasari'nin anlatılarına dayanıyor. Vasari'nin aktardığı bazı sahneler, sonraki araştırmalarla tartışmalı hâle geldi.

Popüler anlatılarda Leonardo'ya helikopterin, tankın, paraşütün ya da denizaltının "mucidi" denir. Oysa Leonardo bu fikirleri çizimlerle tasarladı; büyük çoğunluğu kendi döneminde çalışır hâlde yapılmadı ve bugünkü makinelerin doğrudan atası sayılmaz. İnternette ona atfedilen pek çok söz de, "Öğrenmeyi asla bırakma" gibi, not defterlerinde bu biçimde geçmiyor. Bu dosyada Leonardo'nun belgelenmiş eserlerini ve çalışmalarını, sonradan eklenmiş efsanelerden ayırarak anlatıyoruz.

1. Vinci'de başlayan hayat: 1452-1466

Leonardo, 15 Nisan 1452'de Toskana'da, Vinci kasabasının yakınındaki Anchiano köyünde dünyaya geldi. Babası Floransa'da çalışan noter Ser Piero da Vinci, annesi ise Caterina adında genç bir kadındı. Anne ile baba evli değildi; bu yüzden Leonardo evlilik dışı doğmuş bir çocuktu. Dedesi Antonio da Vinci'nin tuttuğu aile kaydında torunun doğumu ve vaftizi not edilmişti.

Evlilik dışı doğum, Leonardo'nun babasının mesleği olan noterliği sürdürmesinin ve üniversitede klasik eğitim almasının önünde engeldi. Latince ve ileri düzey matematik gibi dönemin "okumuş" kişilerine özgü bilgileri çok sonra, büyük ölçüde kendi çabasıyla öğrendi. Kendisini bir yerde "edebiyat bilmeyen adam" olarak tanımlaması da bu nedenle anlamlıdır. Çocukluğunu büyük ölçüde Vinci'de, dedesinin evinde geçirdi; Toskana'nın tepeleri, nehirleri ve hayvanları, sonraki yıllarda doğaya yönelttiği dikkatli bakışın ilk kaynağı oldu.

2. Floransa'da Verrocchio'nun atölyesi: 1466-1482

Leonardo, gençlik yıllarında Floransa'ya geçti ve dönemin en önemli atölyelerinden birini yöneten heykeltıraş, ressam ve kuyumcu Andrea del Verrocchio'nun yanında çırak oldu. Atölyeye giriş tarihi kaynaklarda 1466 ile 1469 arasında veriliyor. Burada resim ve heykelin yanı sıra metal döküm, mekanik, perspektif ve anatomi bilgisi edindi.

1472'de Floransa ressamlarının bağlı olduğu Aziz Luka Loncası'na (Compagnia di San Luca) kaydoldu; bu kayıt, bağımsız bir usta olarak çalışabileceğinin göstergesiydi. Verrocchio'nun "İsa'nın Vaftizi" tablosundaki meleklerden birinin Leonardo'nun elinden çıktığı kabul edilir. Vasari, öğrencinin çizdiği meleği gören Verrocchio'nun resmi bıraktığını anlatır; bu hikâye çoğu araştırmacıya göre doğrulanamayan bir efsanedir. Floransa döneminde "Müjde" tablosu ve 1481'de siparişi alınan ama tamamlanmayan "Müneccimlerin Tapınması" gibi eserler üzerinde çalıştı.

3. Milano'da Sforza'nın hizmetinde: 1482-1499

Leonardo, 1482 civarında Milano'ya gitti ve şehri yöneten Ludovico Sforza'nın hizmetine girdi. Ludovico'ya yazdığı bilinen mektupta kendini önce askerî mühendis olarak tanıttı: taşınabilir köprüler, kuşatma araçları, zırhlı araçlar ve toplar tasarlayabileceğini yazdı; resim ve heykeli ise mektubun sonunda andı. Milano'da yaklaşık 17 yıl kaldı; saray şenlikleri için sahne düzenekleri hazırladı, mimari ve su kanalları üzerine çalıştı.

Bu dönemin en ünlü eserleri arasında "Kayalıklar Bakiresi" yer alır. Tablonun iki versiyonu bulunuyor: ilki bugün Paris'teki Louvre Müzesi'nde, ikincisi Londra'daki National Gallery'de sergileniyor. "Kakımlı Kadın" (Cecilia Gallerani'nin portresi) de bu yıllarda yapıldı. Leonardo, Ludovico'nun babası için dev bir atlı heykel tasarladı ve 1493'te kilden modelini sergiledi; ancak heykel için ayrılan bronz savaş nedeniyle top dökümüne kullanıldı ve heykel hiç dökülemedi.

Vitruvius Adamı çizimi de bu döneme, yaklaşık 1490'a tarihleniyor. Romalı mimar Vitruvius'un insan bedeninin oranları üzerine yazdıklarından yola çıkan çizim, bir daire ve bir kare içine yerleştirilmiş insan figürünü gösterir. Çizim bugün Venedik'teki Gallerie dell'Accademia'da korunuyor; ışığa duyarlı olduğu için yalnızca nadiren sergileniyor.

4. Son Akşam Yemeği: 1495-1498

Leonardo'nun en tanınan eserlerinden biri olan "Son Akşam Yemeği", Milano'daki Santa Maria delle Grazie manastırının yemekhane duvarına 1495-1498 yılları arasında yapıldı. Resim, Hz. İsa'nın havarilerinden birinin kendisine ihanet edeceğini söylediği anı ve havarilerin buna verdiği tepkileri anlatır.

Leonardo, ıslak sıva üzerine hızla çalışmayı gerektiren geleneksel fresk tekniği yerine kuru duvara tempera ve yağlı boyayla çalışmayı denedi. Bu yöntem ona ayrıntı ve ışık üzerinde daha fazla zaman tanıdı; ancak boya kısa sürede dökülmeye başladı. Eser yüzyıllar içinde defalarca onarıldı; en kapsamlı restorasyon 1978-1999 yılları arasında yapıldı. Bugün manastır, eseri koruma altında tutarak sınırlı sayıda ziyaretçiyi kabul ediyor.

5. Yolculuk yılları ve Mona Lisa: 1499-1506

1499'da Fransız ordusunun Milano'yu ele geçirmesi ve Ludovico Sforza'nın iktidarı kaybetmesiyle Leonardo şehirden ayrıldı. Mantova ve Venedik'te kaldıktan sonra Floransa'ya döndü. 1502'de bir süre Cesare Borgia'nın hizmetinde askerî mühendis olarak çalıştı; bu dönemde hazırladığı İmola şehri haritası, yukarıdan bakış ilkesiyle çizilmiş dikkat çekici bir plan olarak bilinir.

Mona Lisa'ya yaklaşık 1503'te Floransa'da başladı. Portrenin, Floransalı tüccar Francesco del Giocondo'nun eşi Lisa Gherardini'yi gösterdiği kabul edilir; İtalyanca adı "La Gioconda" da buradan gelir. Leonardo tabloyu hiçbir zaman sipariş sahibine teslim etmedi; yıllarca yanında taşıyıp üzerinde çalışmaya devam etti. Işık ile gölge arasındaki geçişleri yumuşatan "sfumato" tekniği, tablonun ünlü gülümsemesinin ve derinlik hissinin temelidir.

Tablo, Leonardo'nun ölümünden sonra Fransız kraliyet koleksiyonuna girdi ve bugün Louvre'da sergileniyor. 1911'de müzeden çalınması ve 1913'te İtalya'da bulunması, tablonun dünya çapındaki ününü artırdı. Floransa'da aynı yıllarda Palazzo Vecchio için başladığı "Anghiari Savaşı" duvar resmi ise tamamlanmadı.

6. Not defterleri, anatomi ve doğa gözlemleri

Leonardo'nun hayatı boyunca tuttuğu not defterleri, onu yalnızca ressam değil, doğanın işleyişini anlamaya çalışan bir araştırmacı olarak da gösterir. Notlarının büyük bölümünü sağdan sola, ayna yazısıyla tuttu. Bugün dağınık hâlde birçok koleksiyonda bulunan bu sayfaların en büyük toplamı, Milano'daki Biblioteca Ambrosiana'da korunan "Codex Atlanticus"tur. Su, gelgit ve Ay'ın ışığı üzerine notlar içeren "Codex Leicester" ise 1994'te Microsoft'un kurucusu Bill Gates tarafından yaklaşık 30,8 milyon dolara satın alındı.

Leonardo, kendi ifadesine göre yaklaşık 30 insan kadavrası üzerinde inceleme yaptı. Kasları, kemikleri, kalbin kapakçıklarını ve rahimdeki bebeği gösteren çizimleri, dönemine göre son derece ayrıntılıdır. Ancak bu çizimler Leonardo'nun sağlığında yayımlanmadı ve yüzyıllar boyunca büyük ölçüde bilinmedi; bu nedenle anatomi biliminin gelişimine doğrudan etkileri sınırlı kaldı. Anatomi çizimlerinin önemli bir kısmı bugün İngiltere'deki Kraliyet Koleksiyonu'nda bulunuyor.

Kuşların uçuşu, suyun akışı, ışık ve gölge, bitkiler ve kayaların oluşumu da notlarının başlıca konuları arasındaydı. Leonardo bu gözlemleri resimlerine de taşıdı: Kayalıklar Bakiresi'ndeki bitkiler ve kaya oluşumları, onun doğayı yakından incelediğini gösterir.

7. Mühendislik tasarımları: Kâğıt üzerindeki makineler

Leonardo'nun defterlerinde kanat çırparak uçması tasarlanan bir uçan makine (ornitopter), havaya yükselmek için dönen bir "hava vidası", koni biçiminde zırhlı bir savaş aracı, dalgıç giysisi ve köprü tasarımları yer alır. Bu çizimler, mekaniğe ve insan gücünün sınırlarına ilişkin dikkat çekici fikirler içerir.

Ancak bu tasarımlar Leonardo'nun döneminde çalışır hâlde inşa edilmedi; çoğu, o günün malzemesi ve enerji kaynaklarıyla çalışabilecek durumda da değildi. Örneğin insan gücüyle kanat çırpan bir makinenin bir insanı havaya kaldırması mümkün değildi. Bugün müzelerde görülen modellerin çoğu, çizimlerden yola çıkılarak sonradan yapılmış örneklerdir. Helikopter, tank ya da uçak, sonraki yüzyıllarda farklı mühendislerin çalışmalarıyla ve yeni teknolojilerle geliştirildi. Leonardo'nun katkısı bu makineleri icat etmek değil, onları yüzyıllar öncesinden düşünüp kâğıda dökmektir.

8. Milano, Roma ve Fransa: 1506-1516

Leonardo 1506'da yeniden Milano'ya döndü ve bu kez şehri yöneten Fransızların hizmetinde çalıştı. Bu yıllarda öğrencisi ve yakın yardımcısı Francesco Melzi de yanına katıldı. 1513'te Roma'ya geçti ve Papa X. Leo'nun kardeşi Giuliano de' Medici'nin himayesinde Vatikan'da yaşadı. Ancak Roma'da Michelangelo ve Raffaello gibi genç ustaların gölgesinde kaldı ve önemli bir sipariş almadı.

1516'da Fransa Kralı I. François'nın davetini kabul ederek Fransa'ya gitti. Kral, ona Amboise Şatosu'nun yakınındaki Clos Lucé (o dönemdeki adıyla Cloux) konağını ayırdı ve "kralın ilk ressamı, mühendisi ve mimarı" unvanıyla maaş bağladı. Leonardo yanında Mona Lisa'yı da götürdü. Fransa'da kral için şenlikler düzenledi, Romorantin'de planlanan yeni bir saray şehri için tasarımlar yaptı.

9. Son yılları ve ölümü: 1519

Leonardo, hayatının son yıllarında sağ elinde görülen bir felç nedeniyle resim yapmakta zorlandı; ancak çizim ve not tutmayı sürdürdü. 23 Nisan 1519'da vasiyetini yazdırdı. 2 Mayıs 1519'da Clos Lucé'de, 67 yaşında hayatını kaybetti.

Vasari, Leonardo'nun Kral I. François'nın kollarında öldüğünü anlatır; bu sahne sonraki yüzyıllarda resimlere de konu oldu. Ancak dönemin belgeleri, kralın o gün başka bir yerde bulunduğunu gösterdiği için bu anlatı da çoğu araştırmacıya göre efsanedir. Leonardo, Amboise'daki Saint-Florentin şapeline gömüldü; bu yapı sonradan yıkıldı. Kalıntılarının bugün Amboise Şatosu'ndaki Saint-Hubert şapelinde bulunduğu kabul ediliyor. Defterlerini ve çizimlerini vasiyetle Francesco Melzi'ye bıraktı; Melzi'nin ölümünden sonra koleksiyon dağıldı ve bugün dünyanın farklı yerlerindeki müze ve kütüphanelerde bulunuyor.

10. Leonardo'nun mirası bugün nerede yaşıyor?

Leonardo'dan bugüne yalnızca 20'ye yakın resim ulaştı ve bunların bir kısmının ona ait olup olmadığı tartışmalı. 2017'de New York'ta 450 milyon dolardan fazla bir fiyatla satılan "Salvator Mundi" tablosu da bu tartışmanın merkezinde yer alıyor. Buna karşın Mona Lisa, Son Akşam Yemeği ve Vitruvius Adamı, dünyanın en çok tanınan görsel eserleri arasında.

Leonardo'nun asıl mirası, sanat ile bilimi birbirinden ayırmayan bakışıdır. Bir ressam olarak ışığı anlamak için optiği, insan figürünü doğru çizmek için anatomiyi, manzarayı canlandırmak için jeolojiyi inceledi. Eserleri bugün Louvre, Uffizi, National Gallery ve Vatikan gibi müzelerde sergileniyor; not defterleri ise araştırmacılar tarafından hâlâ inceleniyor. Leonardo'yu doğru anlatmanın yolu, onu bütün modern buluşların tek mucidi ilan etmek değil; merakla gözlem yapan, sorular soran ve bu soruları çizimle düşünen bir Rönesans insanı olarak görmektir.

Kısa kronoloji

• 1452: 15 Nisan'da Vinci yakınlarındaki Anchiano'da doğdu.
• 1466-1469 civarı: Floransa'da Verrocchio'nun atölyesine girdi.
• 1472: Floransa ressamlar loncasına kaydoldu.
• 1482 civarı: Milano'ya gitti; Ludovico Sforza'nın hizmetine girdi.
• 1483-1486 civarı: Kayalıklar Bakiresi'nin ilk versiyonu.
• 1490 civarı: Vitruvius Adamı çizimi.
• 1495-1498: Son Akşam Yemeği.
• 1499: Fransızların Milano'yu almasıyla şehirden ayrıldı.
• 1502: Cesare Borgia'nın askerî mühendisi oldu.
• 1503 civarı: Mona Lisa'ya başladı.
• 1506-1513: İkinci Milano dönemi.
• 1513-1516: Roma'da Giuliano de' Medici'nin himayesinde.
• 1516: I. François'nın davetiyle Fransa'ya gitti; Clos Lucé'ye yerleşti.
• 1519: 2 Mayıs'ta Amboise'da hayatını kaybetti.