Uyku takip cihazları uykuyu bozuyor mu?

Uyku, bir zamanlar basit bir gündelik ihtiyaç olarak görülürken bugün ölçülen, puanlanan ve "optimize edilmeye" çalışılan bir sürece dönüştü. Akıllı saatler, bileklikler ve akıllı yüzükler; uyku süresini, uyku evrelerini, kalp atışını ve gece boyunca uyanmaları kaydederek sabah kullanıcıya bir "uyku puanı" sunuyor. Ancak uzmanlara göre bu verilere aşırı önem vermek bazı kişilerde ters etki yaratıyor.

Ortosomni nereden çıktı?

"Ortosomni" (orthosomnia) terimi, ABD'deki Rush Üniversitesi ve Northwestern Üniversitesi araştırmacılarının 2017'de Journal of Clinical Sleep Medicine dergisinde yayımladığı bir vaka çalışmasıyla literatüre girdi. Çalışmada, uyku takip cihazlarının sonuçlarına aşırı odaklanan üç hasta anlatıldı. Terim, Yunanca "doğru" anlamına gelen "ortho" ile uyku anlamındaki Latince "somnia" sözcüklerinden türetildi. ABD'deki Sleep Foundation'a göre ortosomni resmî bir uyku bozukluğu değil; kişisel cihazlardan gelen verilere gereğinden fazla önem verme eğilimi olarak tanımlanıyor ve henüz standart bir belirti listesi bulunmuyor.

Uykuyu nasıl kötüleştiriyor?

Uzmanlara göre sorun, verilerin kendisinden çok onlara verilen tepkiden kaynaklanıyor. Düşük bir uyku puanı gören kişi kaygılanıyor, kaygı da uykuya dalmayı zorlaştırıyor; böylece bir kısır döngü oluşuyor. İlk vaka çalışmasındaki kişilerin, cihaz verilerini iyileştirmek umuduyla yatakta gereğinden uzun kaldığı aktarılıyor. Yatakta uyumadan uzun süre geçirmek ise uykusuzluk tedavisinde kaçınılması önerilen davranışlar arasında yer alıyor. Bazı hastaların, cihaz verilerine dayanarak aslında sahip olmadıkları bir uyku bozukluğu olduğuna inandığı da belirtiliyor.

Cihazlar ne kadar doğru?

Tüketiciye yönelik uyku takip cihazları, uykunun ne kadar sürdüğünü genel olarak tahmin edebiliyor; ancak hafif uyku, derin uyku ve REM gibi evreleri, beyin dalgalarını ölçen tıbbi uyku testi (polisomnografi) kadar kesin ayırt edemiyor. Uzmanlar bu nedenle cihaz verilerinin tanı için değil, eğilimleri ve düzenliliği izlemek için kullanılması gerektiğini vurguluyor. Bir uyku uzmanına göre odaklanılması gereken iki temel veri, toplam uyku süresi ve uyku saatlerinin düzenliliği. Sağlıklı bir yetişkinde derin uykunun gecenin yaklaşık yüzde 13 ila 23'ünü kapsadığı ve gece boyunca kısa uyanmaların normal olduğu da hatırlatılıyor.

Uyku takibinin kısa tarihi

Uyku analizini içeren ilk ticari fitness takip cihazlarından biri, 2009'da piyasaya çıkan Fitbit Classic oldu. O tarihten bu yana birçok üretici uyku takibini bilekte taşınan cihazlarına ekledi; son yıllarda akıllı yüzükler de bu pazara girdi. Bugün milyonlarca kişi sabah ilk iş olarak telefonundaki uyku raporuna bakıyor.

Uzmanların önerileri

• Uyku puanını bir "not" gibi görmeyin; nasıl hissettiğiniz, sayılardan daha önemli.
• Veriler kaygı yaratıyorsa cihazı birkaç gün kullanmamayı deneyin.
• Her gün aynı saatte yatıp kalkmaya, yatmadan önce ekranlardan uzak durmaya özen gösterin.
• Uyuyamadığınızda yatakta uzun süre beklemek yerine kalkıp sakin bir uğraşa yönelin.
• Horlama, gündüz aşırı uyku hâli ya da uzun süren uykusuzluk varsa cihaza değil, doktora başvurun.

Uzmanlar, uyku takip cihazlarının uyku alışkanlıklarını fark etmek için yararlı olabileceğini, ancak uykunun en iyi "zorlamadan" geldiğini hatırlatıyor.