AB’den yeni genişleme formülü: kapı üyelikten önce aralanıyor, Türkiye’ye yol haritası yok

Avrupa Birliği, genişleme politikasında yıllardır tartışılan soruya yeni bir cevap verdi: üyelik uzun sürüyorsa, o süre boyunca aday ülkeye ne verilecek?

Brüksel’de Avrupa Komisyonu binası. Arşiv görseli; bu olaya ait değildir.

Avrupa Komisyonu, 6 Ekim’de Strazburg’da “Daha Geniş Bir Birliğe Hazırlık” başlıklı bildirimi kabul etti. Belgeyi genişlemeden sorumlu Komisyon üyesi Marta Kos sundu.

Paketin iki ayağı var: bir yandan aday ülkeleri üyeliğe hazırlamak, diğer yandan Birliğin kendisini büyümüş bir üye sayısına hazırlamak. Dikkat çeken ayrıntı şu: tasarım, AB antlaşmalarını değiştirmeden yürütülecek biçimde yapıldı. Antlaşma değişikliği 27 üyenin tamamının onayını gerektiriyor ve pratikte yılları buluyor.

Kademeli entegrasyon ne demek

Fikir basit: aday ülke, üye olmadan önce AB’nin bazı mekanizmalarına girmeye başlıyor. Komisyon bunu beş alanda topladı:

• AB iç programlarına katılım — Erasmus+, Horizon Europe gibi eğitim ve araştırma programları.
• AB ajanslarına erişim.
• Tek pazara kademeli entegrasyon.
• Bağlantısallık — ulaştırma, enerji, dijital altyapı bağlantıları.
• Uzman gruplarına ve komitelere erişim.

Mekanizmanın hâlihazırda işleyen örnekleri de var: Karadağ ve Arnavutluk Tek Euro Ödeme Alanı’na (SEPA) dahil edildi; roaming ücretlerinin kaldırılması yönünde adımlar atıldı.

Bedava değil: şart ve geri alınabilirlik

Komisyon, kademeli entegrasyonu üyeliğe kestirme yol olarak sunmuyor. Katılım, belirlenen koşulların yerine getirilmesine bağlı; koşullar sağlanmazsa verilen erişim geri alınabiliyor.

Basına yansıyan taslak tartışmalarına göre pazara erişimin bağlanacağı başlıklar arasında AB’nin dış politika kararlarıyla uyum, kritik teknolojilerin aktarılmaması ve yatırım taraması ile ihracat kontrollerinde işbirliği bulunuyor.

Bu başlık, Türkiye için teknik değil siyasi bir eşik anlamına geliyor: dış politikada AB kararlarına uyum oranı, aday ülkeler arasında Türkiye’nin en düşük olduğu kalemlerden biri.

Üyeler kendi kapısına da kilit taktı

Paketin az konuşulan bölümü, mevcut üyelerin kendi tedbirleri:

• Üyelik sonrasında taahhütlerin sürdürülmesini güvenceye almak için 15 yıla kadar uzayabilen koruma mekanizmaları öneriliyor.
• Bu mekanizmalar, üye devletlerin ya da Komisyon’un gerekçeli talebiyle işletilecek; Konsey nitelikli çoğunlukla karar verecek.
• Gelecekteki katılım antlaşmalarına sektörel güvenceler ve yeni bir kurumsal güvence maddesi konulması öngörülüyor.
• Müzakerelerde fasıl kümelerinin açılması gibi ara kararlarda oy birliği yerine nitelikli çoğunluk kullanılması öneriliyor.

Yani AB, kapıyı aralarken menteşeye de bir kilit koyuyor: yeni üyenin söz verdiği reformlardan dönmesi hâlinde devreye girecek bir fren düzeneği kuruluyor.

Peki Türkiye bunun neresinde

Model, aday ülkelerin tamamı için geçerli; Türkiye de bu listede. Ama uygulamada tablo şu:

• Komisyon, 28 Ekim’de açıklayacağı genişleme paketinde Karadağ, Arnavutluk, Moldova ve Ukrayna için takvim ve somut adımlar içeren yol haritaları yayımlayacak.
• Türkiye için böyle bir belge hazırlanmıyor.
• Komisyon metninde Türkiye, “aday ülke ve pek çok ortak ilgi alanında kilit ortak” olarak anılıyor; katılım müzakerelerinin 2018’den bu yana, Avrupa Birliği Konseyi kararları doğrultusunda durma noktasında olduğu belirtiliyor.

Dolayısıyla Türkiye açısından kısa vadeli somut sonuç beklenmiyor. Yeni yaklaşımın Türkiye’ye etkisi, daha çok orta vadeli bir zemin olarak tarif ediliyor: üyelik müzakereleri açılmasa bile belirli alanlarda teknik entegrasyonun önünü açan bir çerçeve.

Türkiye’nin asıl dosyası: Gümrük Birliği

Ankara’nın AB masasındaki canlı başlığı üyelik müzakeresi değil, Gümrük Birliği’nin güncellenmesi. 1995’te yürürlüğe giren anlaşma sanayi ürünlerini kapsıyor; hizmetler, kamu alımları, tarım ve dijital ticaret dışarıda kalıyor.

Bu yılki temaslarda iki taraf, güncelleme için zemin hazırlama iradesini kayda geçirdi. Ticaret Bakanı Ömer Bolat ile Kos arasındaki görüşmelerde kamu alımları, dijital ticaret ve bağlantısallık başlıkları ele alındı; Avrupa Yatırım Bankası’nın Türkiye’deki faaliyetlerine kademeli dönüşü de olumlu karşılandı.

Kademeli entegrasyon mantığı burada Türkiye için anlam kazanıyor: tek pazara kısmi erişim tartışması, Türkiye’nin zaten içinde olduğu Gümrük Birliği’nin kapsamının genişletilmesi tartışmasıyla aynı yere bakıyor.

Takvim

• 6 Ekim — Komisyon “Daha Geniş Bir Birliğe Hazırlık” bildirimini kabul etti.
• 15 Ekim — AB liderleri Brüksel’deki zirvede genişlemeyi ve reformları stratejik başlık olarak görüşecek.
• 28 Ekim — Yıllık genişleme paketi ve dört ülke için yol haritaları açıklanacak.

Ne anlama geliyor

AB, yıllardır süren bir çelişkiyi yönetmeye çalışıyor: bir yanda genişlemeyi stratejik zorunluluk sayan yaklaşım, diğer yanda hızlı genişlemenin karar alma düzenini tıkamasından çekinen üye ülkeler. Fransa, Almanya ve Hollanda gibi başkentlerin bu konudaki çekincesi biliniyor.

Bulunan orta yol, üyeliği ertelerken faydayı öne çekmek: “Tam üye yapamıyorsak, parça parça içeri alalım.”

Türkiye için bu yaklaşımın kısa vadede değiştirdiği bir şey yok. Değişen, tartışmanın dili: Ankara’nın masadaki beklentisi artık fasıl açılışı değil, ekonomik entegrasyonun kapsamı. 28 Ekim’de yayımlanacak Türkiye raporu, bu dilin ne kadarının karşılık bulduğunu gösterecek.

Takip ediyoruz.