29 Ekim 1923: "Efendiler, yarın Cumhuriyeti ilan edeceğiz" — Cumhuriyet'in ilan edildiği gece adım adım

ÖZEL HABER

Türkiye bu yıl Cumhuriyet'in 103. yılını kutluyor. Her 29 Ekim'de okullarda okunan, meydanlarda dalgalanan bayraklarla hatırlanan o gün, aslında birkaç gün süren bir siyasi bunalımın ve tek bir akşam yemeğinde verilen bir kararın sonucuydu. Cumhuriyet fikri Mustafa Kemal Paşa'nın zihninde çok daha önce olgunlaşmıştı; 28 Ekim 1923 gecesi doğan şey fikrin kendisi değil, onu hayata geçirme kararıydı. Aşağıda o iki günü, bilinen belgeler ve Nutuk'taki anlatım çerçevesinde sırasıyla aktarıyoruz.

Ankara başkent, Meclis kilitli: Bunalım nasıl başladı?

1923 sonbaharında Lozan Barış Antlaşması imzalanmış, 13 Ekim 1923'te Ankara'nın başkent olduğu Meclis kararıyla kesinleşmişti. Ancak devletin nasıl yönetileceği sorusu henüz cevapsızdı. O dönemde Türkiye Büyük Millet Meclisi "Meclis Hükümeti" sistemiyle çalışıyordu: Bakanlar (İcra Vekilleri) Meclis tarafından tek tek seçiliyordu. Bu düzen, Kurtuluş Savaşı'nın olağanüstü koşullarında işe yaramıştı ama barış döneminde tıkanmaya başladı.

Bunalım, İcra Vekilleri Heyeti Reisi Fethi (Okyar) Bey'in istifasıyla görünür hale geldi. Fethi Bey'in istifa yazısı 27 Ekim 1923'te önce Halk Fırkası Grubu'nda okundu, ardından Meclis'te kabul edildi. Yerine yeni bakanların seçilmesi gerekiyordu, fakat Meclis'teki gruplar arasında uzlaşma sağlanamadı ve hükümet kurulamadı. Devletin yürütme organı fiilen boşta kalmıştı. Meclis Hükümeti sisteminin artık işlemediği açıkça görülüyordu.

28 Ekim akşamı Çankaya'da bir yemek

28 Ekim 1923 akşamı Mustafa Kemal Paşa, Çankaya Köşkü'nde yakın çalışma arkadaşlarını yemeğe davet etti. Kaynaklarda sofrada İsmet Paşa, Fethi Bey, Kâzım Paşa (Özalp), Kemalettin Sami Paşa, Halit Paşa, Rize Milletvekili Fuat Bey ve Afyon Milletvekili Ruşen Eşref Bey'in bulunduğu aktarılıyor. Bazı yazılarda Ali Fuat Paşa'nın adı da geçse de onun sofrada olduğu kesin değil.

Mustafa Kemal Paşa, Nutuk'ta o akşamı şöyle anlatır: Yemek sırasında arkadaşlarına "Efendiler, yarın Cumhuriyeti ilan edeceğiz" der ve orada bulunanlar "derhal" bu düşünceye katılır. Tarihe geçen cümle budur: "Efendiler, yarın Cumhuriyeti ilan edeceğiz."

Yemekten sonra misafirler dağıldı ama gece bitmedi. Mustafa Kemal Paşa ile İsmet Paşa, Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nda (1921 Anayasası) yapılacak değişikliğin metnini o gece birlikte hazırladı. Teklifin en kısa ve en önemli cümlesi şuydu: "Türkiye Devletinin şekl-i hükûmeti Cumhuriyettir."

29 Ekim: Grup toplantısından Meclis kürsüsüne

29 Ekim sabahı teklif önce Halk Fırkası Grubu'na getirildi; ardından aynı gün Meclis'e sunuldu. Değişiklik yalnızca devletin adını koymakla kalmıyordu, yönetim düzenini de baştan kuruyordu: Cumhurbaşkanını TBMM seçecek, Başbakanı Cumhurbaşkanı atayacak, bakanları Başbakan seçecek ve kabine Meclis'ten güvenoyu alınca hükümet kurulmuş olacaktı. Böylece Meclis Hükümeti sisteminden kabine sistemine geçiliyor, birkaç gündür süren bunalım da çözülüyordu.

Meclis'teki görüşmelerin ardından değişiklik akşam saat 20.30 sularında kabul edildi. Kaynaklara göre oturuma katılan 158 milletvekilinin tamamı "kabul" oyu verdi. Hemen ardından Cumhurbaşkanlığı seçimine geçildi. Tek aday Mustafa Kemal Paşa'ydı ve gizli oylamada oturumdaki 158 milletvekilinin oyunu alarak Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Meclis'in toplam üye sayısı kaynaklara göre 286 ile 334 arasında farklı verildiği için oturuma katılım oranı tarihçiler arasında ayrıca tartışılan bir konu olarak kalıyor.

101 pare top ve yayılan haber

Oylamanın ardından Ankara'da 101 pare top atışıyla Cumhuriyet'in ilanı halka duyuruldu. Kentte o gece ve ertesi gün kutlamalar yapıldı. Haber telgrafla İstanbul'a ve Anadolu'ya ulaştı; ertesi günün gazeteleri "Cumhuriyet ilân edildi" başlıklarıyla çıktı. Yeni düzenin ilk hükümetini İsmet Paşa kurdu, Fethi Bey ise Meclis Başkanlığına getirildi.

Cumhuriyet'in birinci yıl dönümü 1924'te hükümet kararıyla top atışları ve törenlerle kutlandı. 29 Ekim'in resmî olarak milli bayram sayılması ise 1925'te gerçekleşti: Dışişleri Bakanlığı'nın Şubat 1925'te getirdiği öneri Teşkilât-ı Esasiye Encümeni'nde görüşüldü ve Meclis, 19 Nisan 1925'te 29 Ekim'i milli bayram ilan eden kanunu kabul etti.

Onuncu Yıl Nutku: "Ne mutlu Türküm diyene!"

Cumhuriyet'in en çok hatırlanan yıl dönümlerinden biri onuncu yılıdır. 29 Ekim 1933'te Ankara Hipodromu'ndaki törende Mustafa Kemal Atatürk, "Türk Milleti! Kurtuluş Savaşı'na başladığımızın on beşinci yılındayız" sözleriyle başlayan Onuncu Yıl Nutku'nu okudu. Yaklaşık 170 kelimelik konuşma, bugün de okullarda ezberlenen "Ne mutlu Türküm diyene!" cümlesiyle bitiyordu. Konuşmanın el yazısı taslağında Atatürk'ün bazı satırların üzerini çizip yerine yenilerini yazdığı da biliniyor.

Aradan geçen doksan yılın ardından, 29 Ekim 2023'te Cumhuriyet'in 100. yılı yurt içinde ve yurt dışında büyük törenlerle kutlandı. Bu yıl kutlanan 103. yıl, ikinci yüzyılın üçüncü bayramı.

2026'da 29 Ekim: Tatil ne zaman, kimler çalışmıyor?

Kamu kurumlarında tatil bugün (28 Ekim Çarşamba) saat 13.00'te başlıyor; 29 Ekim Perşembe günü tam gün resmî tatil. Okulların, bankaların ve borsanın durumu, özel sektörde tatil ve fazla mesai hakları gibi ayrıntıları 28 Ekim yarım gün mü, 29 Ekim tatil mi? haberimizde bulabilirsiniz.

İzmir'de Cumhuriyet coşkusu: Saat saat program

İzmir Valiliği'nin açıkladığı resmî programa göre kutlamalar bugünden başlıyor. 28 Ekim'de Konak'taki Atatürk Meydanı'nda Türk halk oyunları gösterisi ve bayrak teslim töreni yapılıyor, Cumhuriyet Meydanı'ndaki çelenk töreni saat 13.00'te başlıyor.

• 10.00: Hükümet Konağı'nda tebrikat töreni.
• 11.30 – 12.30: Cumhuriyet Meydanı'nda geçit töreni.
• 17.00 – 18.00: Konak Atatürk Meydanı'nda Ege Ordusu Bandosu'nun 103. yıl konseri.
• 20.30: Hükümet Konağı önünden Cumhuriyet Meydanı'na fener alayı.
• Akşam: Gündoğdu Meydanı'nda Cumhuriyet konseri; belediye kaynaklı haberlere göre 21.10'da bin dronluk ışık gösterisi, 21.30'da körfezdeki platformdan havai fişek gösterisi yapılacak.

İlçelerde de belediyelerin ücretsiz konserleri var; ajans haberlerine göre Menemen, Buca ve Bornova'da da 29 Ekim akşamı sahne programları düzenleniyor. Saatler kaynaklar arasında küçük farklılıklar gösterdiği için gitmeden önce ilgili belediyenin duyurusuna bakmanızı öneriyoruz.

Hava durumuna da dikkat: Meteoroloji'nin İzmir için verdiği kuvvetli sağanak uyarısı 29 Ekim sabah 08.00'e kadar geçerli. Günün kesinti ve ulaşım bilgilerini İzmir'de bugün haberimizde, uyarının ayrıntılarını Meteoroloji uyarısı haberimizde bulabilirsiniz. 29 Ekim'de İZBAN ücretsiz, belediye ulaşım hatları ise 1 kuruş (arabalı feribot hariç).

Bir akşam yemeğinden bir asra

Cumhuriyet'in ilanı, tek bir günün işi gibi anlatılsa da arkasında Sakarya'dan Lozan'a uzanan bir mücadele, saltanatın kaldırılması ve Ankara'nın başkent oluşu gibi adımlar var. 28 Ekim akşamı Çankaya'daki sofrada söylenen tek cümle, bu adımların son halkasıydı. 103 yıl sonra o cümle, bu yılın afişlerinde de bir kez daha karşımıza çıkıyor. Haberin Sesi olarak okurlarımızın 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı'nı kutluyoruz.